دکتر

تکمیل کردن فرم

How to Write a Statement of Purpose

Edited byKasey and 19 others   TweetArticle Discuss History

If you've decided to apply for graduate studies, almost all universities will require you to write a Statement of Purpose (SoP). This letter, usually 2-3 pages in length, can make or break your application. Regardless of your grade point average, work experience, test scores, or undergraduate mastery of your potential future area of study, your Statement of Purpose is very influential at most institutions when determining your candidacy for admission. Please note that these instructions are more specific to admission into a PhD program.
Steps

Start early. Give yourself at least a month to gather the information described below and produce a final version of your Statement of Purpose.

Investigate the current research trends of the university to which you are applying. Read faculty publications, current interests, and all the admission requirements (specifically those of your Statement of Purpose).

Talk out the details of your life with a friend or trusted acquaintance. Recall small details, anecdotes from childhood, service you might have given at earlier times, and other rich palpable details of your life. You will recall items you have forgotten or deemed minor, one of which may add energy and meaning to your Statement of Purpose.

Think carefully about what you want to research as a graduate student. Note that this may change during the course of your studies, but you will want to enter grad school with a solid idea of what you want to do and what you can provide to the university.

Create a strong opening paragraph of five sentences or less. Briefly explain who you are, where you're from, why you have chosen the particular field to which you're applying, and why the university is among your first choices. Be specific. Don't tell the faculty how wonderful their university is or that you want to study there because it's the best in the state/nation/world. The faculty already knows this.

Mention faculty members with whom you could conduct research by name along with their areas of expertise. For example, "I am interested in working with Dr. Margaret Jones on sociolinguistic comparison because..." or "I have seen Dr. Allara's publications on the use of genetic markers in biochemical reactions and would like to investigate..."

Tell the university why they should choose you over someone else. Explain what you can contribute to that particular field or specialty. Keep in mind that college faculty will accept you if they believe you can further their reputation. Plan how you will accomplish that task and include it in your Statement.

Fill the rest of your essay with more detailed information about your undergraduate education, work experience, and potential research topics.

List all the enclosures you will include in your application and give a very brief description of your portfolio.

Thank the admissions committee for their time. Chances are they are reviewing hundreds of applications along with yours.

Provide your contact information.

Go back and revise, edit, revamp, etc. Have someone else edit it. You'll probably cut out a lot of stuff. Then edit some more. Remember to include everything above while aiming for 2-3 pages maximum. This is where being very concise and to the point is important. After the letter is perfect, edit some more.

Print your letter, sign it, and include it as the first item of your application portfolio (although be aware that some schools will want you to send it electronically).

Tips

*       Presentation is important. Use a legible font (such as Times New Roman) and respect term paper-style margin standards (1" - 1.25") and font sizes (11-12 pt). If you cite sources, be consistent with your style sheet (Chicago, APA, etc.). Do not mail in an SoP with wrinkles and/or coffee stains or it might end up in the trash where it belongs.

*       Remember that your first paragraph should be no longer than four or five sentences, but it should give a summary of the entire Statement of Purpose. Many graduate committees will read your first paragraph to decide if the rest of your application is worth reading as well.

*       Keep it clear and concise, yet detailed and specific when it comes to faculty and areas of potential research.

*       Don't tell the admissions committee how amazing you are. Avoid empty phrases like "I'm talented", "I'm very intelligent," "I'm a great writer/engineer/artist" or "I had the highest GPA in my department as an undergrad." Show them through your professional Statement of Purpose and application portfolio and let them decide if you are amazing enough to attend their institution.

*       Should you attempt to explain how "amazing" you are, make sure that you justify it. Yet, you must remain humble. For example: "I believe that I have the confidence in myself to strive for the furthest goal."

*       Use short anecdotes to highlight your strengths. After committee members have read a few dozen statements, they all start looking alike; some specific and interesting details can help a candidate to stick out. Of course, it helps if these anecdotes are related to the broad point you're making in your statement.

*       Focus on your previous and future research experiences. Many students make the mistake of summarizing their CVs. Committees that bother to read your application know already that you're a good student; they now want to see whether you'll make the transition to a more unstructured and self-directed form of learning in graduate school. They look for evidence of this by seeing how you describe your past research experiences and your future plans. The key is not particularly the topic you propose--the committee will expect that to change, as your awareness of graduate school increases. Instead, they will look to see whether you have a realistic and well-informed sense of what a graduate student would expect to do in a degree.

*       Remember that a Statement of Purpose is only one, albeit an extremely important, part of your graduate school admission portfolio. Carefully examine all the requirements on the university's admissions webpage before you submit an application.

*       Apply to as many schools as you can afford to pay their application fees. Four distinct Statements of Purposes for four different universities should be your minimum.

Warnings

*       Avoid sending the exact same Statement of Purpose to all the universities to which you're applying. The admissions committee will easily spot a cookie-cutter essay and more than likely reject you. Admissions committees also notice whether or not you include specific references to people, labs,groups etc., within their departments.

*       Don't be overly specific about your research goals if you are actually somewhat flexible. If there are no faculty in a particular department working in your described area who are taking students in a given year, you might be rejected even though you are considered "above bar". At the same time, there's no point pretending to be interested in a broader range of topics than you are.

*       Don't be too technical, i.e., using words or jargon-style expressions within your field that are unfamiliar to you or that you have picked up while skimming literature relevant to your studies; if you use a term blatantly incorrectly it may deter your acceptance.

*       Don't use superfluous descriptions or poetic phrases. The best SoP is well-organized, but also concise. Get to the point as you would in a cover letter for employment.

*       Avoid being too poetic in applying for creative writing graduate programs. Address the questions without too much extraneous material. Your writing portfolio is more than enough writing to show your talent.

Edit Related wikiHows

* How to Write an Opening Statement   How to Plan for Graduate School

* How to Ask Your Professor for a Letter of Recommendation Via Email

How to Apply for a PhD in the US   How to Balance School and Work as an Adult

*       How to Develop Your Personal Elevator Pitch

Articles for You to Write 

Here is a list of suggested articles that have not yet been written. You can help by researching and writing one of these articles. To get started writing one of these articles, click on the red link of a title below.

How to Create a User Acceptance Test  How to Get a Degree in Early Childhood Education

*       How to Write a great letter of recommendation for a friend  How to Use College Jargon

*       How to Apply to a Creative Writing Program

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و هشتم دی 1390ساعت 23:48  توسط مهدی  | 

حکیمان ما

ناصرخسرو
   
تصویر خیالی از ناصر خسرو. نام اصلی ابومعین ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی زمینه فعالیت حکمت، فلسفه، شعر، ادب، ملیت ایرانی تولد ۹ ذیقعده ۳۹۴ قمری۳ سپتامبر ۱۰۰۴ میلادی۱۲ شهریور ۳۸۳ خورشیدیقبادیان، بلخ، تاجیکستان کنونی. مرگ ۴۸۱ قمری۱۰۸۸ میلادی۴۶۷ خورشیدییمگان، بدخشان؛ افغانستان کنونی. محل زندگی بلخ، مرو، قاهره، بدخشان مدفن درۀ یمگان در بدخشان افغانستان در زمان حکومت غزنویان، سلجوقیان، فاطمیان مصر لقب حجت؛ سید شاه ناصر خسرو؛ پیر کوهستان پیشه شاعر و نویسنده و فیلسوف کتاب‌ها وجه دین؛ سفرنامه؛ جامع‌الحکمتین؛ زادالمسافرین؛ خوان‌الاخوان؛ روشنایی‌نامه؛ سعادت‌نامه؛ دلیل‌المتحرین و چند اثر دیگر دیوان اشعار دیوان اشعار پارسی و دیوان اشعار عربی تخلص ناصر ناصر خسرو (۳۹۴ - ۴۸۱ ه.ق) از شاعران بزرگ فارسی زبان، حکیم و جهانگرد ایرانی و از مبلغان مذهب اسماعیلی بود. وی بر اغلب علوم عقلی و نقلی زمان خود از قبیل فلسفهٔ یونانی و حساب و طب و موسیقی و نجوم و فلسفه و کلام تبحر داشت و در اشعار خویش به کرات از احاطه داشتن خود بر این علوم تأکید کرده‌است. ناصر خسرو به همراه حافظ و رودکی جزء سه شاعری است که کل قرآن را از برداشته‌است. وی در آثار خویش، از آیات قرآن برای اثبات عقاید خودش استفاده کرده‌است. محتویات  [نهفتن]  ۱ زندگینامه ۲ شخصیت ناصرخسرو ۳ مذهب ناصرخسرو ۳.۱ دلایل نفی اسماعیلی بودن وی ۳.۲ دلایل دال بر اسماعیلی بودن وی ۴ آثار ناصرخسرو ۵ نمونه اشعار ۶ برگرفته از ۷ جستارهای وابسته ۸ پیوند به بیرون زندگینامه ابومعین ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی، معروف به ناصر خسرو، در ۹ ذیقعده ۳۹۴ قمری (۳ سپتامبر ۱۰۰۴ میلادی، ۱۲ شهریور ۳۸۳ خورشیدی) در روستای قبادیان در بلخ در خانوادهٔ ثروتمندی که ظاهراً به امور دولتی و دیوانی اشتغال داشتند چشم به جهان گشود. بگذشت ز هجرت پس سیصد نود و چار   بنهاد مرا مادر بر مرکز اغبر (اغبر = غبارآلود، مرکز اغبر = کره زمین) در آن زمان پنج سال از آغاز سلطنت سلطان محمود غزنوی می گذشت. ناصر خسرو در دوران کودکی با حوادث گوناگون روبرو گشت و برای یک زندگی پرحادثه آماده شد: از جمله جنگهای طولانی سلطان محمود و خشکسالی بی سابقه در خراسان که به محصولات کشاورزان صدمات فراوان زد و نیز شیوع بیماری وبا در این خطه که جان عدهٔ زیادی از مردم را گرفت. ناصر خسرو از ابتدای جوانی به تحصیل علوم متداول زمان پرداخت و قرآن را از بر کرد. در دربار پادشاهان و امیران از جمله سلطان محمود و سلطان مسعود غزنوی به عنوان مردی ادیب و فاضل به کار دبیری اشتغال ورزید و بعد از شکست غزنویان از سلجوقیان، ناصر خسرو به مرو و به دربار سلیمان چغری بیک، برادر طغرل سلجوقی رفت و در آنجا نیز با عزت و اکرام به حرفه دبیری خود ادامه داد و به دلیل اقامت طولانی در این شهر به ناصرخسرو مروزی شهرت یافت. همان ناصرم من که خالی نبود   ز من مجلس میر و صدر وزیر   نخواندی به نامم کس از بس شرف   ادیبم لقب بود و فاضل دبیر   به تحریر اشعار من فخر کرد   همی کاغذ از دست من بر حریر وی که به دنبال سرچشمه حقیقت می گشت با پیروان ادیان مختلف از جمله مسلمانان، زرتشتیان، مسیحیان، یهودیان و مانویان به بحث و گفتگو پرداخت و از رهبران دینی آنها در مورد حقیقت هستی پرس و جو کرد. اما از آنچا که به نتیجه‌ای دست نیافت، دچار حیرت و سرگردانی شد و برای فرار از این سرگردانی به شراب و میگساری و کامیاریهای دوران جوانی روی آورد. در سن چهل سالگی شبی در خواب دید که کسی او را می‌گوید «چند خواهی خوردن از این شراب که خرد از مردم زایل کند؟ اگر بهوش باشی بهتر» ناصر خسرو پاسخ داد «حکما، چیزی بهتر از این نتوانستند ساخت که اندوه دنیا ببرد». مرد گفت «حکیم نتوان گفت کسی را که مردم را به بیهشی و بی خردی رهنمون باشد. چیزی باید که خرد و هوش را بیفزاید.» ناصر خسرو پرسید «من این از کجا آرم؟» گفت «عاقبت جوینده یابنده بود» و به سمت قبله اشاره کرد. ناصر خسرو در اثر این خواب دچار انقلاب فکری شد، از شراب و همه لذائذ دنیوی دست شست، شغل دیوانی را رها کرد و راه سفر حج در پیش گرفت. وی مدت هفت سال سرزمینهای گوناگون از قبیل آذربایجان٬ ارمنستان، آسیای صغیر، حلب، طرابلس، شام، سوریه، فلسطین، جزیرة العرب، قیروان، تونس و سودان را سیاحت کرد و سه یا شش سال در پایتخت فاطمیان یعنی مصر اقامت کرد و در آنجا در دوران المستنصر بالله به مذهب اسماعیلی گروید و از مصر سه بار به زیارت کعبه رفت. ناصر خسرو در سال ۴۴۴ بعد از دریافت عنوان حجت خراسان از طرف المستنصر بالله رهسپار خراسان گردید. او در خراسان و به‌خصوص در زادگاهش بلخ اقدام به دعوت مردم به کیش اسماعیلی نمود، اما برخلاف انتظارش مردم آنجا به دعوت وی پاسخ مثبت ندادند و سرانجام عده‌ای تحمل او را نیاورده و در تبانی با سلاطین سلجوقی بر وی شوریده، و از خانه بیرونش کردند. ناصرخسرو از آنجا به مازندران رفت و سپس به نیشابور آمد و چون در هیچ کدام از این شهرها در امان نبود به طور مخفیانه میزیست و سرانجام پس از مدتی آوارگی به دعوت امیر علی بن اسد یکی از امیران محلی بدخشان که اسماعیلی بود به بدخشان سفر نمود و بقیهٔ ۲۰ تا ۲۵ سال عمر خود را در یمگان بدخشان سپری کرد. پانزده سال بر آمد که به یمگانم   چون و از بهر چه زیرا که به زندانم و تمام آثار خویش را در بدخشان نوشت و تمام روستاهای بدخشان را گشت. حکیم ناصرخسرو دربین اهالی بدخشان دارای شأن، مقام و منزلت خاصی است تا حدی که مردم او را به‌نام «حجت»، «سید شاه ناصر ولی»، «پیر شاه ناصر»، «پیر کامل»، و غیره یاد می‌کنند. او در ۴۸۱ قمری (۱۰۸۸ میلادی، ۴۶۷ خورشیدی) درگذشت. مزار وی در یمگان زیارتگاه است. از ناصر خسرو زن و فرزندی نماند؛ زیرا وی تا پایان زندگانی مجرد بود. شخصیت ناصرخسرو ناصرخسرو یکی از شاعران و نویسندگان درجه اول ادبیات فارسی است که در فلسفه و حکمت دست داشته، آثار او از گنجینه‌های ادب و فرهنگ ما محسوب می‌گردند. او در خداشناسی و دینداری سخت استوار بوده‌است، و مناعت طبع، بلندی همت، عزت نفس، صراحت گفتار، و خلوص او از سراسر گفتارش آشکار است. ناصر در یکی از قصاید خویش می‌گوید که به یمگان افتادنش از بیچارگی و ناتوانی نبوده، او در سخن توانا است، و از سلطان و امیر ترس ندارد، شعر و کلام او سحر حلال است. او شکار هوای نفس نمی‌شود، او به یمگان از پی مال و منال نیامده‌است و خود یمگان هم جای مال نیست. او بنده روزگار نیست، چرا که بندهٔ آز و نیاز نیست، این آز و نیازند که انسان به درگاه امیر و سلطان می‌آورند و می‌مانند. ناصر جهان فرومایه را به پشیزی نمی‌خرد. (از زبان خود ناصر خسرو). او به آثار منظوم و منثور خویش می‌نازد، و به علم و دانش خویش فخر می‌کند، این‌کار او گاهی خواننده را وادرا می‌کند که ناصر به یک شخص خود ستا و مغرور به خودپرست قلمداد کند. علی دشتی در این باره می‌گوید: مردی است با مناعت طبع، خرسند فروتن، در برابر رویدادها و سختیها بردبار، اندیشه‌ورز، در راه رسیدن به هدف پای می‌فشارد. ناصر خسرو در باره خود چنین می‌گوید: گه نرم و گه درشت چون تیغ   پند است نهان و آشکارم   با جاهل و بی خرد درشتم   با عاقل نرم و بردبارم ناصر در سفرنامه رویدادها و قضاها را با بیطرفی و بی غرضی تمام نقل می‌کند. اما زمانی‌که به زادگاهش بلخ می‌رسد و به امر دعوت به مذهب اسماعیلی مشغول می‌شود، ملّاها و فقه‌ها سد راه او شده و عوام را علیه او تحریک نموده، خانه و کاشانه‌اش را به‌نام قرمطی، غالی و رافضی به آتش کشیده قصد جانش می‌کنند، به این سبب در اشعار لحن او اندکی در تغییر می‌کند، مناعت طبع، بردباری و عزت نفس دارد اما نسبت گرایش به مذهب اسماعیلی و وظیفه‌ای که به وی واگذار شده بود و نیز رویارویی با علمای اهل سنت و با سلجوقیان و خلیفه‌گان بغداد که مخالفان سرسخت اسماعیلیان بودند، ستیز و پرخاشگری در وی بیدار می‌شود، به فقیهان و دین‌آموختگان زمان می‌تازد و به دفاع از خویشتن می‌پردازد. مذهب ناصرخسرو هرچند ناصرخسرو در میان اسماعیلیه میزیستـه و از مبلـّغان ایشان به شمار می‌رفته‌است، لیکن از نوشته‌ها و مطالب موجود در کتب وی هیچ گونه شاهد محکمی بر اسماعیلی بودن او بدست نیامـده و فقط شیعه بودن وی اثبات می‌شود. آری، مـدح و ثـَنای خلفای فاطمی اسماعیلی مصر، در دیوان اشعار و برخی دیگر از کتب او به چشم می‌خورد؛ ولی این را نمی‌تـوان دلیل محکمی بـر اسماعیلی بودن او به حساب آورد، زیرا عادت علماء براین بوده که جهت استفاده از موقعیّت وقدرت سلاطین وقت خود، مدح ایشان را در اشعار و قصائد و یا در دیباچه و مقـدّمه ی کتب خود می‌گنجانده انـد.همچنین اظهار او به علوی وفاطمی بودن واعتقاد به باطنی بودن تأویل قرآن و احکـام دین، چیـزی است که شیعه ی دوازده امامی نیز به آن معتقد و ملتزم است؛ هر چند اسماعیلیّه در"باطنی گرایی" راه افراط را پیموده‌اند. امّا در بیان ناصرخسرو تصریحی به افراط او دراعتقاد به "باطن" نیست. همچنین انتساب برخی کتب و نوشته‌ها و اشعار، به ناصر خسرو، نزد محقـّقان مورد تردید است.در این میان، آنچه که با توجّه به هـمگی قرائن و شواهد موجود، قوی تر و بلکه صحیح تر به نظر می‌آید، این است که: ناصر خسرو شیعه دوازده امامی بوده و تنها جهت تبلیغ اصل تشیّع و غلبه دادن آن بر تسنـّن، با اسماعیلیّه همکاری میکرده و برخـی امکانات تبلیغی ایشان را در این راستا با زیـرکی تمام، بکار می‌گرفته‌است. دلایل ما بر این مدّعا چند گواه است که ذیلاً ارائه می‌شود: دلایل نفی اسماعیلی بودن وی دلیل اوّل: سلسله نسـب یا شجره ناصرخسرو، به تصریح خود وی چنین است: ((ناصر بن خسرو بن حارث بن عیسی بن الحسن بن محمّد بن موسَی(المُبَرقِع-ره) بن (الإمام)محمّدٍ الجوادِ(ع) بـن(الإمام)علـی ٍّالرّضَا(ع)بن(الإمام) موسَی بن جعفر ٍ(علیهم السلام)- القبادیانی))؛ که این صراحتاً نشان میـدهد که ناصرخسرو از نسل موسی مُبَرقِع بوده که اولاد و نوادگان وی همگی از بزرگان و مشاهیر شیعه ی دوازده امامی و از سادات تقوی و رضوی و موسوی معروفند.[۱] دلیل دوم: ناصرخسرو، خود در سوانح، که در چاپ‌های اخیر، به سفرنامه ی او ملحق شده واز معتبـرترین کتبی است که به او انتساب دارد، بـه این نکته ی مهم اذعان نموده که:"حاکم مَلاحِدَه(= مُلحِدان - لقب اسماعیلیّه) از من خواست که کتاب تأویلات را طبق مشرب ایشان بنویسم و من درآن زمان تحت سیطـره ی او بودم و مجبـور شـدم کـه آن را بر مذاق آنها تألیف کنم، از باب تقیّه(=حفظ جان) از آن حاکم و از کشته شدنـم؛ پس آن حاکم، کتاب تأویلات مرا گرفت وبه اطراف عالـَم منتشر نمود و علماء اسلام آنرا خواندند و من را تکـفـیر نمودند (بـجهت هم عقیدگی با اسماعیلیّه) و مُلتفِت نشدند که من از روی عذر و ناچاری آنرا نگاشته بودم (و نه از روی اعتقاد خودم)" .[۲] دلیل سـوم: اشعار زیادی از ناصرخسرو در مدح ائمّه ی شیعه، مازاد برآنچه که اسماعیلیّه تـا امام ششم(امام صادق-ع) قبول دارند، موجود است که گواهی قوی بر ۱۲ امامی بودن او است.[۳] دلیل چهارم: نیز اینکه وی خود را از نسل چند امام شیعیان اِثناعشری (امام جواد و امام رضا و امام موسی کاظم - علیهم السلام) معرّفی می‌کند و با افتخار از این نسب یاد می‌نماید، گواهی است بس محکم بر دوازده امامی بودن او. دلیل پنجم:مورّخان ومحقـّقان اظهار شگفتی و تعجب نموده‌اند که چگونه ممکنست ناصرخسرو اسماعیلی یا زیدی بوده باشد، و هیچ اثری از این گرایش و عقیده در آثاری چون سفرنامه - که آن را به زعم اسماعیلیّه درحال اسماعیلی بودنش به تحریر در آورده - به چشم نمی‌خورد ؟![۴] برخی از محقـّقان بزرگ و اسلامشناسان معاصر دراثبات شیعه ی دوازده امامی بودن ناصرخسرو ادلـّه ی دیگری هم ارائه داده انـد؛ که از جمله ی این افراد است: دکتر سیّد ابراهیم مهدوی - مقـیم لندن.[۵] دلایل دال بر اسماعیلی بودن وی دلیل اوّل: اصل تقیه در مذهب اسماعیلیان بسیار مورد توجه بوده و از آن جهت که در آن دوران آن‌ها به اتهام ارتداد طبق فرمان خواجه نظام الملک تحت مراقبت و کنترل شدید بودند به ناچار اسماعیلی بودن خود را مخفی می‌کردند.[۶] دلیل دوم: ناصرخسرو در کتاب خوان الاخوان به مراتب و دفعات از وجود و اهمیت باطن نسبت به ظاهر صحبت کرده‌است. حتی در بخش‌هایی به مراتب موجود در مذهب اسماعیلیه پرداخته و سپس آن‌ها را استدلال کرده‌است. «و مرتبت هفت است از مستجیب و مأذون و داعی و حجت و امام و اساس و این شش مرتبت را تمامی ناطق است که هفتم ایشان است.»[۷] دلیل سـوم: بسیاری از جمله یوگنی برتلس، نسب نامه را جعلی را خوانده و بیان می‌کنند که این نسب نامه (که در دلیل اول دیده می‌شود) ساختگی است.[۸] دلیل چهارم: در کتاب وجه دین ناصر اشاره به حدیثی از پیامبر می‌کند که آن حضرت می‌فرماید اسلام به هفتاد و سه فرقه تقسیم می‌شود و یک فرقه بهشتی و هفتاد و دو فرقه دیگر جهنمی اند. ناصر با استفاده از این حدیث می‌گوید که در این دنیا آنان (هفتاد و دو فرقه) گروه حق را کافر می‌خوانند و با آن‌ها مخالفت می‌کنند و کشتن آنان را واجب می‌دانند. اما در بهشت در خود وا می‌مانند که چگونه اینان در بهشت اند و خود در آتش دوزخ. البته با توجه به تقیه ناصر سخنی از اسماعیلیان نمی‌آورد ولی با توجه به تکفیر این قوم از سوی سایر فرق اسلامی در آن زمان، می‌توان با قاطعیت آنان را اسماعیلیان دانست. [۹] آثار ناصرخسرو ناصرخسرو دارای تالیفات و تصنیفهای بسیار بوده‌است، چنانچه خود درین باره گوید:منگر بدین ضعیف تنم زانکه در سخن / زین چرخ پرستاره فزونست اثر مرا آثار ناصرخسرو عبارت اند از: دیوان اشعار فارسی دیوان اشعار عربی (که متاسفانه در دست نیست). خود درباره دو دیوان فارسی و تازی چنین گوید: بخوان هر دو دیوان من تا ببینی / یکی گشته باعنصری، بحترییا:این فخر بس مرا که به هر دو زبان / حکمت همی مرتب و دیوان کنم جامع الحکمتین - رساله ایست به نثر دری (فارسی) در بیان عقاید اسماعیلیان. خوان الاخوان - کتابیست به نثر در اخلاق و حکمت و موغضه. زادالمسافرین - کتابی است در بیان حکمت الهی به نثر روان. گشایش و رهایش - رساله‌ای است به نثر روان فارسی، شامل سی پرسش و پاسخ آنها. وجه دین - رساله ایست به نثر در مسائل کلامی و باطن و عبادات و احکام شریعت. بستان‌العقول و دلیل المتحرین که از آنها اثری در دست نیست. سفرنامه - این کتاب مشتمل بر مشاهدات سفر هفت ساله ایشان بوده و یکی از منابع مهم جغرافیای تاریخی به حساب می‌آید. سعادت‌نامه - رساله ایست منظوم شامل سیصد بیت. روشنایی‌نامه - این رساله نیز به نظم فارسی است. به از کتابها و رساله‌های فوق کتابها و رساله‌های دیگری نیز به حکیم ناصرخصرو ونسبت داده شده‌اند که بسیاری از خاورشناسان که راجع به احوال و آثار ایشان تحقیق کرده‌اند در وجود آنها تردید کرده‌اند. نام این کتابها و رسالات عبارت است از: اکسیر اعظم، در منطق و فلسفه و قانون اعظم؛ در علوم عجیبه - المستوفی؛ در فقه - دستور اعظم - تفسیر قرآن - رساله در علم یونان - کتابی در سحریات - کنزالحقایق - رساله‌ای موسوم به سرگذشت یا سفرنامه شرق و رساله‌ای موسوم به سرالاسرار. ۱ - سفرنامه ناصرخسرو (شرح مسافرت هفت ساله) ۲ - زاد المسافرین (عقاید فلسفی او را توضیح می‌دهد .) ۳ - وجه دین (درباره احکام شریعت به طریقة اسماعیله .) ۴ - خوان‌الاخوان ۵- روشنایی‌نامه ۶ - سعادت‌نامه ۷- دلیل‌المتحرین ۸ - دیوان اشعار ۹-جامع‌الحکمتین و کتب چند دیگری منسوب به ناصرخسرو هستند که به مرور زمان از بین رقته‌اند و یا شاید در مناطق کوهستانی بدخشان در نزد اشخاص و افراد محفوظ هستند. حکیم ناصرخسرو دارای تآلیفات زیادی بوده که برخی از آنها به مرور زمان نابود شده است و به دوران ما نرسیده‌اند. چنانچه خود در بارة تالیفات و تصنیفاتش گوید: منگر بدین ضعیف تنم زانکه در سخن   زین چرخ پر ستاره فزون است اثر مرا این کتابها عبارت اند از: ۱ - دیوان اشعار به فارسی ۲ - دیوان اشعار عربی که در دست نیست. خود در مورد دو دیوان پارسی و عربی خویش گوید: بخوان هر دو دیوان من تا ببینی   یکی گشته با عنصری بحتری را یا: این فخر بس مرا که با هر دو زبان   حکمت همی مرتب و دیوان کنم ۳ - جامع الحکمتین - رسالة است به نثر دری در بیان عقاید اسماعیلی. ۴ - خوان الاخوان - کتابی است به نثر دری در اخلاق و حکمت و موعظه. ۵ - زادالمسافرین - کتابی است در حکمت الهی بزبان دری. ۶ - گشایش و رهایش - رساله لیست به نثر دری شامل سی سوال و جواب آنها. ۷ - وجه دین - کتابیست به نثر دری در مسایل کلامی و باطن عبادات و احکام شریعت. ۸ - دلیل المتحرین - مفقود. (در بیان الادیان ابوالمعالی از آن نام برده شده است.) ۹ - بستان العقول - آنهم مفقود. ۱۰ - سفرنامه - کتابیست که خلص محتوای سفر هفت ساله اش را در بر دارد. ۱۱ - سعادت نامه - رساله ایست منظوم شامل سیصد بیت. ۱۲ - روشنایی نامه - این هم یک رساله منظوم است. به غیر از اینها کتب و رسالات دیگری نیز منصوب به حکیم ناصرخسرو هستند که ازین قرار اند: اکسیر اعظم، قانون اعظم، دستور اعظم، کنزالحقایق، رسالة الندامه الی زادالقیامه و سرالاسرار. نمونه اشعار نکوهش مکن چرخ نیلوفری‌را   برون کن ز سر باد و خیره‌سری را بری دان از افعال چرخ برین را   نشاید ز دانا نکوهش بری را چو تو خودکنی اختر خویش را بد   مدار از فلک چشم نیک‌اختری را به چهره شدن چون پری کی توانی   به افعال ماننده شو مر پری را درخت ترنج از بر و برگ رنگین   حکایت کند کله قیصری را سپیدار مانده‌ست بی‌هیچ چیزی   ازیرا که بگزیده او کم‌بری را درخت تو گر بار دانش بگیرد   به‌زیر آوری چرخ نیلوفری را نگر نشمری ای برادر گزافه   به دانش دبیری و نه شاعری را تورا خط قید علوم است و خاطر   چو زنجیر مر مرکب لشگری را اگر شاعری را تو پیشه گرفتی   یکی نیز بگزیده خنیاگری را تو برپایی آنجا که مطرب نشیند   سزد گر ببری زبان جری را به علم به گوهر کنی مدحت آن‌را   که مایه‌ست مر جهل و بدگوهری را پسند است با زهد عمار و بوذر   کند مدح محمود مر عنصری را من آنم که در پای خوکان نریزم   مر این قیمتی دُر لفظ دری را برگرفته از کرامت الله تفنگدار شیرازی، دیوان اشعار، تهران ۱۳۷۴ دکتر جعفر شعار، گزیده‌ای اشعار ناصرخسرو. تهران ۱۳۷۰ دکتر جعفر شعار، سفرنامه ناصرخسرو، تهران ۱۳۷۱ برتلس، ناصرخسرو و اسماعیلیان. مسکو ۱۹۴۶. به زبان روسی. 1.     ↑ طبقات أعلام الشیعة، آقا بزرگ تهرانی، قرن پنجم، جلد ۲ / ص ۱۹۸؛ رَیحانة الأدب، مـدرّس خیابانی تبریزی، ج۶/ص۱۰۰؛ مُنتـَهَی الآمـــال، شیخ عبّاس مُحدِّث قمی، جلد دوّم، فصل ششـم از زندگانی امام جواد(ع)، درذکر اولاد آن حضرت. 2.     ↑ سوانح ناصر خسرو، ملحق به دو کتـاب او: دیوان اشعار و سفرنامه؛ بنقل از: الذریعة إلـی تصانیف الشیعة، آقا بزرگ تهرانی،۱۲-۲۵۱ ؛ و: طبقات أعلام الشیعة، از همو ، ۲ - ۱۹۸. 3.     ↑ مجمع الفصحاء، رضا قلیخان هدایت،۱-۶۰۷. 4.     ↑ دایرة المعارف فارسی، غلامحسین مَُصاحَب، مدخل "سفرنامه ی ناصرخسرو". 5.     ↑ دایرة المعارف علم ومذهب، پروفسورابراهیم مهدوی اصفهانی، چاپ لندن- ۱۹۹۶، ذیل مدخل "شعراء شیعه - ناصرخسرو". 6.     ↑ خداوند الموت، پل آمیر، ص ۴۳. 7.     ↑ خوان الاخوان، ناصر خسرو، ص ۶. 8.     ↑ ناصرخسرو و اسماعیلیان، برتلس، ص ۱۶۲. 9.     ↑ وجه دین، ناصر خسرو، ص ۱۹. شعر سبک خراسانی شاعران پارسی‌گوی ناصرخسرو در جزیره دانش تصويری از آرامگاه ناصر خسرو در سايت پامیر تایمز تصويری از آرامگاه ناصر خسرو در سايت "مدفن" [نمایش] ن • ب • و بزرگان ادبیات فارسی       نظم طاهری و صفاری ابوسلیک گرگانی • فیروز مشرقی • حنظله بادغیسی • محمد وصیف     سامانی و غزنوی رودکی • رابعه • شهید بلخی • ابوشکور بلخی • دقیقی • مُنجیک • کسایی • فردوسی • فرخی • عنصری • منوچهری • رونی     سلجوقیو حمله مغول ازرقی • ناصرخسرو • قطران تبریزی • رشید وطواط • مسعود سعد سلمان • ظهیر • امیرمعزی • خیام • سوزنی • انوری • خاقانی • نظامی گنجوی • عمعق بخاری • فخرالدین اسعد گرگانی • باباطاهر • کمال • اسدی شاعران عرفانی: سنایی • عطار • مولانا • عراقی     ایلخانی و تیموری سعدی • امیرخسرو دهلوی • حسن‌شاه هروی • عبید زاکانی • اوحدی اصفهانی • خواجوی کرمانی • عماد فقیه کرمانی • ساوجی • حافظ • نعمت‌الله ولی • قاسم انوار • امیر شاهی ابن حسام • جامی • همام • ابن یمین • کمال خجندی • شبستری • هلالی     صفوی و گورکانی اهلی • وحشی بافقی • محتشم • فیضی • عرفی • طالب • کلیم • صائب • بیدل     افشاریه، قاجاریهو پهلوی اول حزین • آذر بیگدلی • هاتف • وصال • فروغی • یغما • غالب • قاآنی • طاهره قرةالعیندوره پهلوی اول: ایرج میرزا • میرزاده عشقی • اقبال لاهوری • محمد فرخی یزدی • پروین اعتصامی     معاصر منوچهر آتشی • آریا آریاپور • م. آزاد • قاسم آهنین‌جان • هوشنگ ابتهاج • احمدرضا احمدی • مهدی اخوان ثالث • بهرام اردبیلی • پرویز اسلامپور • محمدرضا اصلانی • پروین اعتصامی • بیژن الهی • قیصر امین‌پور • منصور اوجی • هوشنگ ایرانی • علی باباچاهی • رضا براهنی • بیژن جلالی • هوشنگ چالنگی • احمدرضا چکنی • نصرت رحمانی • اسماعیل خویی • یدالله رویایی • محمدعلی سپانلو • سهراب سپهری • فرامرز سلیمانی • احمد شاملو• اسماعیل شاهرودی • محمود شجاعی • محمدرضا شفیعی کدکنی • محمد شمس لنگرودی • محمدحسین شهریار • منوچهر شیبانی • طاهره صفارزاده • گلرخسار صفی‌اوا • هوشنگ صهبا • محمدرضا عبدالملکیان • هرمز علی‌پور • صدرالدین عینی • فروغ فرخزاد • محمد مختاری • فریدون مشیری • حسین منزوی • ضیاء موحد • م. موید • فیروز ناجی • هوتن نجات • نیما یوشیج         نثر کهن بلعمی • حدود العالم • بونصر مشکان • ابومنصور موفق هروی • انصاری • عنصرالمعالی • ابو الموید بلخی • نظام الملک • بیهقی • عین القضات • عطار • طرسوسی • نظامی عروضی • محمدبن منور • راوندی • سهروردی • زاکانی • رامی • سعدی • عطاملک جوینی • حمیدی • محمد غزالی • انارجانی • منهاج سراج • ناصح گلپایگانی • مستوفی • حافظ ابرو • عوفی • خواجه رشیدالدین • نوایی • شیخ بهایی • خواجه نصیر • اسکندر منشی • کاتبی ترشیزی • آذر بیگدلی • دولتشاه • قائم مقام • اعتماد السلطنه     معاصر جمالزاده • رضاقلی هدایت • زین العابدین مراغه‌ای • دهخدا • کسروی • آخوندزاده • صادق هدایت • آل احمد • بی بی خانم استرآبادی • صادق چوبک • سیمین دانشور     [نمایش] ن • ب • و مشاهیر خراسان       دانشمندان: ابومعشر • ابوالوفا • ابوزید بلخی • الفرغانی • قوشچی • ابن سینا • البیرجندی • بیرونی • حاسب مروزی • ابن حیّان • خازن • خازنی • خجندی • خوارزمی • نسوی • نصیرالدین طوسی • عمر خَیّام نیشابوری • شرف‌الدین طوسی     فیلسوفان: غزالی • ابن سینا • قشیری • فارابی • ناصرخسرو • شهرستانی • عامری • ملا هادی سبزواری     دانشمندان علوم اسلامی: ابوحنیفه • احمد بن حنبل • انصاری • البغوی • بیهقی • بخاری • غزالی • الحاکم نیشابوری • جوینی • مالک بن دینار • ماتریدی • مسلم بن حجاج نیشابوری  • نسایی • رازی • طوسی • تفتازانی • ترمذی • زمخشری • ملا هادی سبزواری     شاعران، نویسندگان و هنرمندان: ابوسعید ابوالخیر • عطار نیشابوری • ثعالبی  • بهزاد • دقیقی • فردوسی • جامی • رابعه بلخی • رودکی • جلال‌الدین محمد بلخی • سنایی     مورخان و چهره‌های سیاسی: ابوالفضل بیهقی • ابومسلم خراسانی • گردیزی • نوایی • جوینی • عوفی • بلعمی • گوهرشاد • ابن خردادبه • خالد بن برمک • نظام‌الملک • یحیی بن خالد • طاهر ذوالیمینین
+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و پنجم دی 1390ساعت 16:37  توسط مهدی  | 

مدل برنامه ریزی

 

برنامه ريزي استراتژيك: مباني و مفاهيم

برنامه ريزي استراتژيك توسط شركت بهار

برنامه ريزي چيست؟

ارتباط بين مديريت و برنامه ريزي

انواع برنامه ريزي

برنامه ريزي چگونه انجام مي‌شود؟

برنامه ريزي و تغيير

برنامه ريزي بلند مدت و برنامه ريزي استراتژيك

مزاياي برنامه ريزي استراتژيك

برنامه ريزي استراتژيك چگونه انجام مي‌شود؟

برنامه ريزي استراتژيك در سازمانهاي دولتي عمومي و غير انتفاعي چه ملاحظاتي دارد؟

شركت بهار چه تجربه‌اي در زمينه برنامه ريزي استراتژيك دارد؟

شركت بهار چگونه به سازمان شما در برنامه ريزي استراتژيك كمك مي‌كند؟

اجراي برنامه ريزي استراتژيك توسط شركت بهار

ارائه مشاوره برنامه ريزي استراتژيك توسط شركت بهار

آموزش برنامه ريزي استراتژيك توسط شركت بهار

انجام برنامه ريزي استراتژيك چه مدت به طول مي‌انجامد؟

ملزومات انجام برنامه ريزي استراتژيك چيست؟

□ برنامه ريزي چيست؟

برنامه‌ريزي عبارتست از فرايندي داراي مراحل مشخص و به هم پيوسته براي توليد يك خروجي منسجم در قالب سيستمي هماهنگ از تصميمات. برنامه بياني روشن، مستند و مشروح از مقاصد و تصميمات است.

 

□ ارتباط بين مديريت و برنامه ريزي

برنامه ريزي يكي از وظايف مديريت است. هر مديري با پنج وظيفه برنامه ريزي سازماندهي بكارگماري رهبري و كنترل روبروست.

 

□ انواع برنامه ريزي

از جنبه ماهيت، برنامه‌ريزي داراي انواع برنامه‌ريزي فيزيكي، سازماني، فرايند، مالي، وظيفه‌اي و عمومي است. از جنبه افق زماني، برنامه‌ريزي را مي‌توان در قالب برنامه‌ريزي كوتاه‌مدت، برنامه‌ريزي ميان مدت و برنامه‌ريزي بلندمدت دسته‌بندي كرد.

 

□ برنامه ريزي چگونه انجام مي‌شود؟

بيشتر برنامه‌ريزي‌ها بر اساس ديدگاه عقلايي، داراي شكل آرمان‌ها و اهداف- طرح‌ها و اقدامات- منابع موردنياز هستند. در اين مدل‌ها ابتدا آرمان‌ها و اهداف سازمانها تبيين شده، سپس طرح‌ها و اقدامات لازم تعيين و در نهايت منابع موردنياز براي انجام پروژه برآورد مي‌گردند.

 

□ برنامه ريزي و تغيير

تغيير در شرايط محيط، سياست‌ها، نگرش‌ها، ديدگاه‌ها، ساختارها، نظام‌ها و . . . عواملي هستند كه بر آرمان‌ها و اهداف برنامه‌ريزي تأثير گذاشته كه در نهايت باعث تغيير برنامه مي‌گردند. برنامه‌ريزي در شكل اشاره شده در فوق ظرفيت و توانايي مقابله با چنين تغييراتي را نداشته و منجر به شكست مي‌گردد. اين شرايط موجب رشد اين تفكر شد كه در برنامه‌ريزي بايد بتوان با تغييرات، جهت حركت سازمان را تغيير داد و جهت و رفتار جديدي را در پيش گرفت. اين نگرش زمينه‌ساز ابداع برنامه‌ريزي استراتژيك شد. بر خلاف برنامه‌ريزي سنتي كه در آن آرمان‌ها و اهداف تعيين مي‌شوند در برنامه ريزي استراتژيك، هدف تبيين و تدوين استراتژي است. بسته به نوع، تنوع و ماهيت تغييرات موجود در محيط مي‌توان تركيبي از برنامه‌ريزي سنتي و برنامه‌ريزي استراتژيك را به كار برد.

 

□ برنامه ريزي بلند مدت و برنامه ريزي استراتژيك

دو عبارت برنامه ريزي استراتژيك و برنامه ريزي بلند مدت اغلب به جاي يكديگر بكار مي‌روند اما داراي تفاوتهاي اساسي هستند. برنامه‌ريزي بلند مدت بر ديدگاه عقلايي (آرمان‌ها و اهداف- طرح‌ها و اقدامات- منابع موردنياز) استوار شده است. در برنامه ريزي بلند مدت نقش تغيير و تأثير محيط كمتر مورد توجه قرار مي‌گيرد.

برنامه ريزي استراتژيك بر تغيير و شرايط محيطي متمركز مي‌شود و براي برخورد با آنها استراتژي‌هاي مناسب اتخاذ مي‌كند.

استراتژي برنامه، موضع، الگوي رفتاري، پرسپكتيو، سياست يا تصميمي است كه سمت و سوي ديدگاه‌ها و جهت حركت سازمان را نشان مي‌دهد. استراتژي مي‌تواند تحت سطوح سازماني، وظايف و محدوده زماني متفاوت تعريف شود.

برنامه‌ريزي استراتژيك گونه‌اي از برنامه‌ريزي است كه در آن هدف، تعريف و تدوين استراتژي‌هاست. از آنجايي كه استراتژي مي‌تواند عمر كوتاه يا بلند داشته باشد برنامه‌ريزي استراتژيك مي‌تواند برنامه‌ريزي بلند‌مدت يا كوتاه‌مدت باشد اما رويكردي متفاوت دارد.
 

□ مزاياي برنامه ريزي استراتژيك

مديران را به سازمان علاقمند مي‌كند. تغييرات محيطي را به سازمان نشان مي‌دهد. در كسب درك روشن از سازمان به مديران كمك مي‌كند. ديدي هدفمند از مسائل مديريت ارائه مي‌دهد. باعث هماهنگي و تفاهم در سازمان مي‌شود. آينده‌نگري را در مديران تقويت مي‌كند. فرصت‌هاي پيش روي سازمان را مشخص مي‌كند. قالبي براي اجراي برنامه و كنترل فعاليتها ايجاد مي‌كند.

 

□ برنامه ريزي استراتژيك چگونه انجام مي‌شود؟

برنامه ريزي استراتژيك يك فرايند است. اجراي اين فرايند بايد بر اساس مراحل مشخص و از پيش تعيين شده انجام شود. تعريف مراحل در قالب مدل انجام مي‌شود. بسته به نوع سازمان، شرايط حاكم بر آن و . . . مدل‌هاي مختلفي از برنامه‌ريزي استراتژيك توسعه داده شده است. هر فرايند برنامه ريزي استراتژيك بايد بر اساس يكي از اين مدل‌ها اجرا شود.

 

□ برنامه ريزي استراتژيك در سازمانهاي دولتي عمومي و غير انتفاعي چه ملاحظاتي دارد؟

سازمانهاي دولتي عمومي يا غير انتفاعي ويژگيهايي دارند كه آنها را از سازمانهاي خصوصي و مبتني بر سود و درآمد متمايز مي‌سازند. مدل‌هاي برنامه ريزي استراتژيك اين سازمانها بايد قادر باشد اين ويژگي‌ها را در نظر گيرد. چند مدل برنامه ريزي استراتژيك براي اين گونه سازمانها توسعه داده شده است اما بيشتر آنها كارايي لازم را نداشته و مناسب سازمانهاي دولتي عمومي يا غير انتفاعي ايران نيستند.

□ شركت بهار چه تجربه‌اي در زمينه برنامه ريزي استراتژيك دارد؟

شركت بهار با مطالعه مدل‌هاي برنامه ريزي استراتژيك، مدل مناسبي را براي سازمانهاي دولتي عمومي و غيرانتفاعي ايران انتخاب و تطبيق داده است و آن را براي چند سازمان دولتي و دانشگاه اجرا كرده است.

موارد انجام شده عبارتند از:

• برنامه ریزی استراتژیک پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران

• کارگاه آموزشی برنامه ریزی استراتژیک دانشگاه تربيت مدرس

• کارگاه آموزشی برنامه ریزی استراتژیک دانشگاه شيراز

• برنامه ریزی استراتژیک سازمان فرهنگي هنري شهرداري تهران

• مشاوره برنامه ریزی استراتژیک در شهرداري تهران

• برنامه ریزی استراتژیک مؤسسه آموزش عالي علمي ـ كاربردي صنعت آب و برق

 

□ شركت بهار چگونه به سازمان شما در برنامه ريزي استراتژيك كمك مي‌كند؟

شركت بهار توانايي اجراي برنامه ريزي استراتژيك، مشاوره براي اجراي برنامه ريزي استراتژيك و آموزش فرايند و مفاهيم و مباني آن براي سازمانها را دارد. شركت بهار بر اساس نوع و شرايط سازمان راهكار مناسب را ارائه مي‌كند.

 

□ اجراي برنامه ريزي استراتژيك توسط شركت بهار

شركت بهار با استفاده از مدل انتخابي در يك محدوده زماني مشخص دور اول برنامه ريزي استراتژيك را براي سازمان اجرا مي‌كند و در طي اجراي دور اول فرايند برنامه ريزي استراتژيك، سازمان را آموزش مي‌دهد كه دورهاي بعدي را خود اجرا كند.

 

□ ارائه مشاوره برنامه ريزي استراتژيك توسط شركت بهار

شركت بهار قادر است به سازمانها كمك كند تا مدل مناسب خود را توسعه دهند و فرايند مورد نياز سازمان را به مديران ارائه دهد و تجارب خود را براي برنامه ريزي در قالب‌هاي مشخص به سازمان انتقال دهد.

 

□ آموزش برنامه ريزي استراتژيك توسط شركت بهار

شركت بهار آماده است تا در خصوص برنامه‌ريزي استراتژيك براي سازمانها سمينار و كارگاه آموزشي ارائه نمايد.

 

□ انجام برنامه ريزي استراتژيك چه مدت به طول مي‌انجامد؟

بسته به نوع و خصوصيات سازمان و ميزان مشاركت مديران سازمان، دور اول برنامه‌ريزي بين دو تا شش ماه طول خواهد كشيد.

 

□ ملزومات انجام برنامه ريزي استراتژيك چيست؟

تعهد و مشاركت مديران و تصميم‌گيرندگان كليدي سازمان. مدل مناسب. مشاور مجرب.

 

خلاصه‌اي از برنامه ريزي استراتژيك و مدل برايسون

 

تعريف برنامه ریزی

برنامه ريزي عبارتست از فرايندي داراي مراحل مشخص و بهم پيوسته براي توليد يك خروجي منسجم در قالب سيستمي هماهنگ از تصميمات. برنامه ریزی فكر كردن راجع به آينده يا كنترل آن نيست بلكه فرايندي است كه مي‌تواند در انجام اين امور مورد استفاده قرار گيرد. برنامه ريزي، تصميم‌گيري در شكل معمول آن نيست بلكه از طريق فرايند برنامه ريزي، مجموعه‌اي از تصميمات هماهنگ اتخاذ مي‌شود. برنامه ریزی مي‌تواند براي زمان حال يا آينده انجام شود.
بر طبق اين تعريف، تصميم‌گيري‌هاي مقطعي و ناپيوسته و اتخاذ سياستها براي پيشبرد سازمان در زمان حال يا آينده برنامه ريزي نيستند. برنامه ريزي متكي بر انتخاب و مرتبط ساختن حقايق است. حقايق مفاهيم واقعي، قابل آزمون و اندازه‌گيري هستند. ديدگاهها، عقايد، احساسات و ارزشها به عنوان حقايقي تلقي مي‌شوند كه فرايند برنامه ریزی بر اساس آنها سازمان داده مي‌شود. همانطور كه اشاره شد برنامه ريزي صرفاً يك فرايند تصميم‌گيري نيست بلكه فرايندي شامل روشن ساختن و تعريف حقايق و تشخيص تفاوت بين آنهاست يا به عبارتي گونه‌اي فرايند ارزيابي است كه در پايان آن، در انتخاب حقايق ارزيابي شده تصميم‌گيري مي‌شود.
برنامه بياني روشن، مستند و مشروح از مقاصد و تصميمات است. برنامه خروجي فرايند برنامه ريزي است اما برنامه ريزي يك فرايند پيوسته است كه بيش از اتخاذ هر تصميمي آغاز شده و پس از اجراي آن تصميم ادامه مي‌يابد. برنامه‌ها تهيه شده و اجرا مي‌گردند.


ويژگي‌هاي برنامه ریزی

برنامه ريزي يك فرايند ذهني آگاهانه با خصوصيات زير است:

1) تشخيص يك نياز يا انعكاس يك انگيزه
2) جمع‌آوري اطلاعات
3) مرتبط ساختن اطلاعات و عقايد
4) تعريف اهداف
5) تأمين مقدمات
6) پيش‌بيني شرايط آينده
7) ساخت زنجيره‌هاي متفاوتي از اقدامات مبتني بر تصميمات متوالي
8) رتبه‌بندي و انتخاب گزينه‌ها
9) تعريف سياستها
10) تعريف معيارهاي ابزار ارزيابي برنامه

 

انواع برنامه ريزي

برنامه ريزي از جنبه ماهيت به برنامه ریزی فيزيكي، برنامه ريزي سازماني، برنامه ريزي فرايند، برنامه ريزي مالي، برنامه ریزی وظيفه‌اي و برنامه ريزي عمومي دسته‌بندي مي‌شوند كه در اينجا منظور از برنامه ريزي، برنامه ريزي از نوع عمومي است. برنامه ریزی عمومي معمولاً تمام ديگر انواع برنامه ريزي را در خود دارد. برنامه ريزي را از جنبه افق زماني مي‌توان در قالب برنامه ريزي كوتاه‌مدت (برنامه ریزی عملياتي و تاكتيكي)، برنامه ريزي ميان‌مدت و برنامه ريزي بلندمدت دسته‌بندي نمود.

 

برنامه ريزي استراتژيك

بيشتر برنامه ریزیها براساس ديدگاه عقلايي، داراي شكل «آرمانها و اهداف ـ طرحها و اقدامات ـ منابع مورد نياز» مي‌باشند. در اين مدلها، ابتدا آرمانها و اهداف سازمان تبيين شده، سپس طرحها و اقدامات لازم تعيين و در نهايت منابع مورد نياز براي انجام برآورد مي‌گردند. تغيير در شرايط محيط، سياستها، نگرشها، ديدگاهها، ساختارها، نظامها و . . . عواملي هستند كه بر آرمانها و اهداف برنامه ريزي تأثير گذاشته و در نهايت باعث تغيير برنامه مي‌گردند. برنامه ريزي در شكل عقلايي فوق، ظرفيت و توانايي مقابله با چنين تغييراتي را نداشته و منجر به شكست مي‌گردد. اين شرايط موجب رشد اين تفكر شد كه در برنامه ريزي بايد بتوان مطابق با تغييرات، جهت حركت سازمان را تغيير داد و جهت و رفتار جديدي را در پيش گرفت. اين نگرش زمينه‌ساز ابداع برنامه ریزی استراتژیک شد. برخلاف برنامه ريزي سنتي كه در آن آرمانها و اهداف تعيين مي‌شوند هدف برنامه ريزي استراتژيك، تبيين و تدوين استراتژي است. بسته به نوع، تنوع و ماهيت تغييرات موجود در محيط مي‌توان تركيبي از برنامه ريزي سنتي و برنامه ریزی استراتژیک را بكار برد.

تعاريف مختلف و متفاوتي از استراتژي ارائه شده است. در اينجا تعريفي ارائه مي‌شود كه بتواند مفهوم آن را در برنامه ريزي استراتژيك مشخص نمايد. استراتژي برنامه، موضع، الگوي رفتاري، پرسپكتيو، سياست يا تصميمي است كه سمت و سوي ديدگاهها و جهت حركت سازمان را نشان مي‌دهد. استراتژي مي‌تواند تحت سطوح سازماني، وظايف و محدوده زماني متفاوت تعريف شود.

برنامه ريزي استراتژيك گونه‌اي از برنامه ريزي است كه در آن هدف، تعريف و تدوين استراتژيهاست. از آنجايي كه استراتژي مي‌تواند داراي عمر كوتاه يا بلند باشد برنامه ریزی استراتژیک مي‌تواند برنامه ريزي بلندمدت يا كوتاه‌مدت باشد اما متفاوت از آنهاست.

واژه «استراتژيك» معني هر آنچه را به استراتژي مربوط باشد در بردارد. واژه «استراتژي» از كلمه يوناني «استراتگوس» گرفته شده است كه به معناي رهبري است. برنامه ريزي استراتژيك كوششي است ساخت‌يافته براي اتخاذ تصميم‌هاي اساسي و انجام اعمالي كه ماهيت سازمان، نوع فعاليت‌ها و دليل انجام آن فعاليتها توسط سازمان را شكل داده و مسير مي‌بخشد. همانطور كه استراتژي نظامي پيروزي در جنگ است، برنامه ريزي استراتژیک نيز طرق انجام مأموريتهاي سازمان را دنبال مي‌كند.

 

مزاياي برنامه ریزی استراتژيك

برنامه ريزي استراتژيك داراي مزاياي زيادي است كه از جمله مي‌توان به موارد زير اشاره نمود:

• قبل از پيش آمدن مشكلات احتمالي از وقوع آنها خبر مي‌دهد.
• به علاقمند شدن مديران به سازمان كمك مي‌كند.
• تغييرات را مشخص كرده و شرايط عكس‌العمل در برابر تغييرات را فراهم مي‌كند.
• هر نيازي را كه براي تعريف مجدد سازمان ضروري است تعيين مي‌كند.
• براي دستيابي به اهداف از پيش تعيين شده بستر مناسب ايجاد مي‌كند.
• به مديران كمك مي‌كند كه درك روشن‌تري از سازمان داشته باشند.
• شناخت فرصتهاي بازارهاي آينده را آسان‌تر مي‌سازد.
• ديدي هدفمند از مسائل مديريت ارائه مي‌دهد.
• قالبي براي بازنگري اجراي برنامه و كنترل فعاليتها ارائه مي‌دهد.
• به مديران كمك مي‌كند كه تا در راستاي اهداف تعيين شده تصميمات اساسي را اتخاذ كنند.
• به نحو مؤثرتري زمان و منابع را به فرصت‌هاي تعيين شده تخصيص مي‌دهد.
• هماهنگي در اجراي تاكتيكهايي كه برنامه را به سرانجام مي‌رسانند بوجود مي‌آورد.
• زمان و منابعي را كه بايد فداي تصحيح تصميمات نادرست و بدون ديد بلندمدت گردند، به حداقل مي‌رساند.
• قالبي براي ارتباط داخلي بين كاركنان به وجود مي‌آورد.
• ترتيب‌دهي اولويتها را در قالب زماني برنامه فراهم مي‌آورد.
• مزيتي براي سازمان در مقابل رقيبان به دست مي‌دهد.
• مبنايي براي تعيين مسئوليت افراد ارائه داده و به موجب آن افزايش انگيزش را باعث مي‌شود.
• تفكر آينده‌نگر را تشويق مي‌كند.
• براي داشتن يك روش هماهنگ، يكپارچه همراه با اشتياق لازم از سوي افراد سازمان در برخورد با مسائل و فرصتها، انگيزش ايجاد مي‌كند.

 

ويژگي‌هاي برنامه ريزي استراتژیک

فرايند برنامه ريزي استراتژيك اساساً فرايندي هماهنگ‌كننده بين منابع داخلي سازمان و فرصتهاي خارجي آن مي‌باشد. هدف اين فرايند نگريستن از درون «پنجره استراتژيك» و تعيين فرصتهايي است كه سازمان از آنها سود مي‌برد يا به آنها پاسخ مي‌دهد. بنابراين فرايند برنامه ریزی استراتژیک، يك فرايند مديريتي است شامل هماهنگي قابليتهاي سازمان با فرصتهاي موجود. اين فرصتها در طول زمان تعيين شده و براي سرمايه‌گذاري يا عدم سرمايه‌گذاري منابع سازمان روي آنها، مورد بررسي قرار مي‌گيرند. حوزه‌اي كه در آن تصميمات استراتژيك اتخاذ مي‌گردند شامل (1) محيط عملياتي سازمان، (2) مأموريت سازمان و (3) اهداف جامع سازمان مي‌باشد. برنامه ريزي استراتژيك فرايندي است كه اين عناصر را با يكديگر در نظر گرفته و گزينش گزينه‌هاي استراتژیک سازگار با اين سه عنصر را آسان مي‌سازد و سپس اين گزينه‌ها را بكار گرفته و ارزيابي مي‌كند.

بايد توجه داشت كه هر فرايند برنامه ريزي استراتژيك زماني باارزش است كه به تصميم‌گيرندگان اصلي كمك كند كه به صورت استراتژيك فكر كرده و عمل كنند. برنامه ريزي استراتژیک به خودي خود هدف نيست بلكه تنها مجموعه‌اي از مفاهيم است كه براي كمك به مديران در تصميم‌گيري استفاده مي‌شود. مي‌توان گفت كه اگر استراتژيك فكر كردن و عمل كردن در فرايند برنامه ریزی استراتژيك به صورت عادت درآيد، آنگاه فرايند مي‌تواند كنار گذاشته شود.

 

برنامه ريزي استراتژیک در بخش دولتي

برنامه ريزي استراتژيك در بخش خصوصي توسعه يافته است. تجارب اخير مبين آن است كه رويكردهاي برنامه ريزي استراتژيك كه در بخش خصوصي تدوين شده‌اند مي‌توانند به سازمانهاي عمومي و غيرانتفاعي و هم چنين جوامع و ديگر نهادها كمك نمايند تا با محيط‌هاي دستخوش تغيير، برخوردي مناسب داشته و به شيوه‌اي كارسازتر عمل كنند. البته اين به آن معنا نيست كه همه رويكردهاي برنامه ریزی استراتژیک بخش خصوصي در بخش‌هاي عمومي و غيرانتفاعي به يك اندازه كاربرد داشته باشند.

برايسون مدلهاي برنامه ريزي استراتژيك را بررسي كرده و شرايط بكارگيري آنها را در بخش‌هاي عمومي و غيرانتفاعي مورد تحليل قرار مي‌دهد و در نهايت خود رويكردي ارائه مي‌دهد كه در بخش‌هاي عمومي و غيرانتفاعي قابل كاربرد باشد.

 

مدل برايسون

نمودار آمده در آخر اين بخش مراحل فرايند برنامه ريزي استراتژيك در قالب مدل برايسون را نمايش مي‌دهد. همانطور كه اشاره شد اين مدل نتيجه بررسي خصوصيات مدلهاي قبلي و رفع نقاط ضعف آنها براي كاربرد در سازمانهاي عمومي و غيرانتفاعي مي‌باشد. همانطور كه ملاحظه مي‌شود اين مدل شامل يك فرايند پيوسته (مطابق با تعريف برنامه ريزي) و تكرارپذير مي‌باشد كه پيش از اتخاذ هر تصميمي آغاز شده و پس از اجراي آن تصميم ادامه مي‌يابد. در اين جا اين فرايند در قالب ده مرحله شرح داده مي‌شود. از خصوصيات اين فرايند اين است كه نتايج حاصل از هر مرحله مي‌تواند در بازنگري يا تكميل مراحل پيش از آن مورد استفاده قرار گيرند.

مراحل فرايند برنامه ریزی استراتژیک در مدل برايسون به شرح زير مي‌باشد:

(1) توافق اوليه: در اين مرحله ضرورت برنامه ريزي استراتژيك براي سازمان مورد برنامه ريزي بررسي شده و آشنايي با اين نوع برنامه ريزي حاصل مي‌شود. سازمانها، واحدها، گروهها يا افرادي كه بايد در برنامه ریزی درگير شوند مشخص گرديده و توجيه مي‌شوند. مراحلي كه در برنامه ريزي بايد انجام شوند شرح داده مي‌شوند. روش انجام برنامه ريزي، زمانبندي انجام، آيين‌نامه‌هاي مورد نياز براي جلسات و نحوة گزارش‌دهي مشخص مي‌گردند. منابع و امكانات لازم تعيين مي‌گردند.

(2) تعيين وظايف: وظايف رسمي و غيررسمي سازمان «بايد هايي» است كه سازمان با آنها روبروست. در اين مرحله هدف اينست كه سازمان و افراد آن وظايفي را كه از طرف مراجع ذيصلاح (دولت، مجلس و.‌.‌.) به آنها محول شده است شناسايي نمايند. شايد اين هدف به ظاهر خيلي روشن باشد ولي اين واقعيت در بيشتر سازمانها وجود دارد كه بيشتر افراد اختيارات و وظايف سازماني را كه در آن مشغول بكارند نمي‌دانند و اساسنامه آن را حتي براي يكبار مطالعه نكرده‌اند. از طرف ديگر وظايف محول شده به سازمان عموماً كلي بوده و تمام فضايي را كه سازمان مي‌تواند در آن فعاليت كند تعريف نمي‌كند. بنابراين ضروري است كه با مطالعه وظايف مكتوب و مصوب سازمان اولاً با آن وظايف آشنا شد (كه از اين طريق بعضي از اختيارات و ذينفعان سازمان نيز شناسايي مي‌گردند)، ثانياً مواردي را كه در حيطه اختيارات سازمان قرار مي‌گيرند اما تا بحال كشف نشده‌اند، شناخت.

(3) تحليل ذينفعان: ذينفع فرد، گروه يا سازماني است كه مي‌تواند بر نگرش، منابع يا خروجي‌هاي سازمان تأثير گذارد و يا از خروجي‌هاي سازمان تأثير پذيرد. تحليل ذينفعان پيش‌درآمد ارزشمندي براي تنظيم بيانيه مأموريت سازمان است. تحليل ذينفعان بسيار ضروري است، چرا كه رمز موفقيت در بخش دولتي و غيرانتفاعي ارضاي ذينفعان كليدي سازمان است. اگر سازمان نداند كه ذينفعانش چه كساني هستند، چه معيارهايي براي قضاوت درباره سازمان به كار مي‌برند، و وضعيت عملكردي سازمان در قبال اين معيارها چيست، به احتمال زياد نخواهد توانست فعاليت‌هايي را كه بايد براي ارضاي ذينفعان كليدي خود انجام دهد، شناسايي كند.

(4) تنظيم بيانيه مأموريت سازمان: مأموريت سازمان جملات و عباراتي است كه اهداف نهايي سازمان، فلسفه وجودي، ارزشهاي حاكم بر سازمان و نحوة پاسخگويي به نياز ذينفعان را مشخص مي‌كند. علاوه بر اين موارد، اختلافات درون سازماني را مرتفع ساخته و بستر بحث‌ها و فعاليتهاي سازنده و مؤثر را هموار مي‌كند. توافق بر مأموريت سازمان، تمام فعاليتهاي آن را همسو مي‌سازد و انگيزش و توجه ذينفعان سازمان خصوصاً كاركنان آن را افزايش مي‌دهد.

(5) شناخت محيط سازمان: اساس استراتژيك عمل كردن شناخت شرايط است. يك بازيكن موفق فوتبال علاوه بر اينكه از توانايي‌ها و وظايف هر يك از اعضاي تيم خود آگاهي دارد، سعي مي‌كند شرايط تيم مقابل و نقاط قوت و ضعف هر يك از افراد آن را دريابد و با داشتن اين مأموريت در ذهن يعني پيروز شدن در بازي، در هر لحظه بهترين حركت را انجام دهد. براي اينكه يك سازمان نيز در رسيدن به مأموريت خود موفق گردد بايد شرايط حاكم بر خود را به خوبي شناسايي نمايد. در اين مرحله، محيط خارجي سازمان در قالب شرايط سياسي، اقتصادي، اجتماعي و تكنولوژيكي مورد بررسي قرار گرفته و نقاط قوت و ضعف آنها براي سازمان تعيين مي‌گردند. در راستاي شناخت محيط سازمان، در اين مرحله محيط داخلي نيز در قالب ورودي‌ها، خروجي‌ها، فرايند و عملكرد سازمان مورد مطالعه قرار مي‌گيرند.

(6) تعيين موضوعات استراتژيك پيش روي سازمان: اين مرحله قلب فرايند برنامه ريزي استراتژیک است. موضوعات استراتژيك تصميمات سياسي و اساسي هستند كه بر اختيارات، مأموريت، ارزشها، محصول يا خدمات ارائه شده، مراجعان يا استفاده‌كنندگان، هزينه‌ها، تأمين منابع مالي، سازمان يا مديريت تأثير مي‌گذارد. هدف اين مرحله تعيين انتخاب‌هايي است كه سازمان با آنها مواجه است.

(7) تعيين استراتژيها: به منظور پرداختن به هر يك از موضوعات استراتژيك پيش روي سازمان بايد اقداماتي صورت گيرد كه در قالب برنامه‌ها، اهداف، طرحها و . . . بيان مي‌شوند. اين اقدامات استراتژي ناميده مي‌شوند. در واقع استراتژي عبارتست از قالبي از اهداف، سياستها، برنامه‌ها، فعاليتها، تصميمات يا تخصيص‌هاي منابع كه مشخص مي‌كنند سازمان چيست، چه كاري انجام مي‌دهد و چرا آن را انجام مي‌دهد. استراتژي‌ها مي‌توانند تحت سطوح سازماني، وظايف و محدودة زماني متفاوتي تعريف شوند.

(8) شرح طرحها و اقدامات: اين مرحله مي‌تواند در قالب مرحله قبل، مرحله تعيين استراتژيها، انجام شود اما از آنجايي كه كار برنامه ریزی استراتژيك با تعيين استراتژيها به پايان مي‌رسد و اجراي آن در قالب تعريف طرحها و اقدامات و مديريت استراتژیک برنامه تهيه شده انجام مي‌شود اين تفكيك صورت گرفته است. به عبارت ديگر از اين مرحله به بعد از مدل برايسون مربوط به اجراي برنامه و مديريت استراتژيك مي‌گردد. در اين مرحله به منظور اجراي هر يك از استراتژيهاي انتخاب شده تعدادي طرح و اقدام تعريف مي‌گردد.

(9) تنظيم دورنماي سازماني براي آينده: در اين مرحله، توصيفي از شرايط آينده سازمان در صورت بكارگيري استراتژي‌هاي تدوين شده و استفاده از تمام نيرو و منابع سازمان، ارائه مي‌شود. اين توصيف دورنماي موفقيت سازمان ناميده مي‌شود كه در آن شرحي از مأموريت، استراتژي‌هاي اساسي، معيارهاي عملكرد، بعضي از قواعد تصميم‌گيري مهم و استانداردهاي اخلاقي مد نظر همة كارمندان ارائه مي‌شود. در صورت تنظيم چنين دورنمايي، افراد سازمان خواهند دانست كه چه انتظاري از آنها مي‌رود، پويايي و همسويي انگيزه و نيروي افراد در رسيدن به اهداف سازمان به وجود آمده و نياز به نظارت مستقيم كاهش مي‌يابد.

(10) برنامه عملياتي يكساله: در اين مرحله با استفاده از اطلاعات تدوين شده در مرحله هشتم و بر اساس اولويت‌هاي تعيين شده توسط تصميم‌گيران، يك برنامه عملياتي تهيه شده و بر اساس آن مديريت و كنترل طرحها و اقدامات انجام مي‌شود.

 

+ نوشته شده در  سه شنبه بیستم دی 1390ساعت 19:16  توسط مهدی  | 

طوفان فکری

طوفان فکری

طوفان فکری

طوفان فکری یا یورش فکری (به انگلیسی: Brainstorming) یک روش برای برانگیختن خلاقیت در یک گروه‌است که برای تولید تعداد زیادی ایده در مورد یک مسأله به کار می‌رود. چهار قاعدهٔ اساسی که باید در طوفان فکری رعایت شود به شرح زیر است.

چهار قاعدهٔ اساسی

رعایت این قواعد، منجر به هم‌افزایی در گروه می‌شود که نهایتاً باعث بروز خلاقیت در اعضای گروه می‌شود. بر این اساس، محدودیتی برای مطرح کردن ایده‌ها وجود نخواهد داشت و طی یک فرآیند طبیعی و بدون دخالت بیرونی، جمع مستمراً به ایده‌های بهتر دست خواهد یافت.

تمرکز بر کمیت

هرچه تعداد ایده‌هایی که تولید می‌شوند بیش‌تر باشد، احتمال دست یافتن به یک راه‌حل اساسی و اثربخش بیش‌تر است.

اجتناب از انتقاد

اگر در مواجههٔ اولیه با یک ایده، به جای انتقاد از آن، به توسعه و بهبود آن فکر کنیم، یک جو مناسب برای تولید ایده‌های غیرمعمول فراهم می‌شود. و همچنین باعث باز شدن فکر افرادمی شود و استفاده از این متد سبب ایجاد دامنه زیادی از راه حل‌های باورنکردنی می‌شود.

استقبال از ایده‌های غیرمعمول

ممکن است ایده‌های غیرمعمول رویکردهای جدیدی را به مسأله فراهم کنند و منجر به راه‌حل‌های بهتری نسبت به ایده‌های معمول شوند.

ترکیب و بهبود ایده‌ها

می‌توان با ترکیب دو ایدهٔ خوب، به ایده‌ای بهتر رسید که از هر دو ایدهٔ قبلی کامل‌تر باشد.

کاربرد و اهداف طوفان ذهنی

1.     توانمندسازی نیروی انسانی و آموزش

2.     اولویت‌بندی مسائل و مشکلات (افزایش تولید، کاهش هزینه‌ها، افزایش کیفیت، انگیزه، فروش و...)

3.     انتخاب بهترین راه حل

4.     افزایش قدرت ابتکار و خلاقیت در نیروی انسانی

5.     افزایش انگیزه در کارکنان

6.     ایجاد کار تیمی و مدیریت مشارکتی

7.     بدست آوردن ایده‌های بزرگ

ذهن متفکر گروهی و نحوه عملکرد آن

ذهن متفکر گروهی گنجینه‌ای بی‌شکل و بیکرانی است از ارتعاشات ذهنی. دانشمندان ثابت کرده‌اند که حتی کوچکترین ذرات چیزی نیستند جز مجموعه‌ای از ارتعاشات. به این ترتیب:ارتعاشات بین ۱۵ تا ۱۵۰۰۰ در ثانیه برای گوش انسان بصورت صدا قابل درک است اما ارتعاشات بالاتر از این حد قابل شنیدن نیست. از ارتعاشات حدود ۱۵۰۰۰۰۰ در ثانیه صورتی از انرژی بنام حرارت آغاز می‌شود و ما می‌توانیم آن را با یکی از حواس‌مان درک کنیم. نور هم ارتعاش دیگری است که بالاترین آن نور بنفش است که حدود ۳۰۰۰۰۰۰ در ثانیه‌است بالاتر از این ارتعاشات، ارتعاشات فکری است که غیر قابل رؤیت است و غیر قابل شنیدن هستند و از ذهنی به ذهن دیگر می‌رسند.

نحوه انجام طوفان ذهنی

1.     ثبت موضوع مورد نظر بر روی تخته و توضیح در مورد آن برای افراد توسط تسهیل کننده (بهتر است این موضوع چند روز زودتر به اطلاع افراد برسد)

2.     یادآوری قواعد و اصول اجرای کار برای شرکت‌کنندگان توسط تسهیل‌کننده

3.     ارائه ایده‌ها و نظرات بصورت گردشی: در هر نوبت فقط یک ایده باید بیان گردد و در صورت عدم وجود ایده‌ای با گفتن واژه «بعدی» نوبت به دیگری واگذار می‌شود.

4.     ثبت کلیه ایده‌ها توسط دبیر جلسه

5.     اتمام مرحله ثبت عقاید در صورت گفتن کلمه «بعدی» توسط تمام افراد

6.     دسته بندی و جمع‌بندی نتایج

روش بارش مغزی یا طوفان فکری

2- قانون ذهن متفکر گروهی و نحوه عملکرد آن

▪ ذهن متفکر گروهی چیست؟

▪ ذهن متفکر گروهی گنجینه‌ای بی‌شکل و بیکرانی است از ارتعاشات ذهنی.

دانشمندان ثابت کرده‌اند که حتی کوچکترین ذرات چیزی نیستند جز مجموعه‌ای از ارتعاشات. به این ترتیب:

ـ ارتعاشات بین ۱۵ تا ۱۵۰۰۰ در ثانیه برای گوش انسان بصورت صدا قابل درک است اما ارتعاشات بالاتر از این حد قابل شنیدن نیست.

ـ از ارتعاشات حدود ۱۵۰۰۰۰۰ در ثانیه صورتی از انرژی بنام حرارت آغاز می‌شود و ما می‌توانیم آن را با یکی از حواس‌مان درک کنیم.

ـ نور هم ارتعاش دیگری است که بالاترین آن نور بنفش است که حدود ۳۰۰۰۰۰۰ در ثانیه است

ـ بالاتر از این ارتعاشات، ارتعاشات فکری است که غیر قابل رؤیت است و غیر قابل شنیدن هستند و از ذهنی به ذهن دیگر می‌رسند.

3-طوفان ذهنی و ضمیر ناخودآگاه

▪ طوفان ذهنی چیست؟

تکنیکی است برای ایجاد و ابراز نظرها و ایده‌های متعدد و گوناگون گروهی از افراد مختلف در مورد یک موضوع خاص در حداقل زمان (خلق حداکثر ایده‌ها در حداقل زمان)

▪ قواعد انجام طوفان ذهنی:

ـ آزادی ذهن و بیان

ـ تمسخر افراد و ایده‌ها ممنوع

ـ انتقاد ممنوع

ـ پرهیز از خود سانسوری

ـ ایجاد حداکثر تعداد نظرهای ممکن

ـ اختصار در بیان نظرات و پرهیز از هر گونه شرح و بسط

▪ نحوه انجام طوفان ذهنی

۱) ثبت موضوع مورد نظر بر روی تخته و توضیح در مورد آن برای افراد توسط تسهیل کننده (بهتر است این موضوع چند روز زودتر به اطلاع افراد برسد)

۲) یادآوری قواعد و اصول اجرای کار برای شرکت‌کنندگان توسط تسهیل‌کننده

۳) ارائه ایده‌ها و نظرات بصورت گردشی: در هر نوبت فقط یک ایده باید بیان گردد و در صورت عدم وجود ایده‌ای با گفتن واژه "بعدی" نوبت به دیگری واگذار می‌شود.

۴) ثبت کلیه ایده‌ها توسط دبیر

۵) اتمام مرحله ثبت عقاید در صورت گفتن کلمه " بعدی" توسط تمام افراد

۶) دسته بندی و جمع‌بندی نتایج

طوفان مغزی (بارش افکار) یک فرایند تولید نظرات جدید در شرایط آزاد است. طوفان مغزی یک تکنیک در کنفرانس و جلسه است که افراد فرصت پیدا می‌کنند ایده‌ها و نظرات خودشان را به راحتی مطرح نمایند. طوفان مغزی اصطلاحی است که هنگامی که برای هدف خاص دور هم جمع می‌شوند استفاده می‌شود. این واژه به زبانی ساده به معنای تشویق ابتکار است. قدر مسلم، جهت به حرکت درآوردن قوه خلاقیت، بکارگیری چند فکر به مراتب مؤثرتر از یک فکر است. لذا افراد یک گروه در یک نشست به بحث و تفحص پرداخته و افکار خویش را بازگو کرده و پیرامون آن به گفتگو می‌نشینند. این امر تا زمانی که تمامی افکار بیان شود، ادامه داشته و قبول یا رد پیشنهادها بعد از ارائه دلیل‌های کافی با رأی‌گیری نهایی انجام می‌پذیرد. عموماً بعد از هر نشست " طوفان مغزی" یک دوره تفکر آغاز می‌شود و افراد در پی یافتن جواب شش سوال " چه چیز، چرا، کجا، چگونه، چه زمان، و چه کسی" برمی‌آیند. طوفان اندیشه‌ها یا به بیان دیگر طوفان فکری، یکی از روشهای مؤثر در حل مسأله در گروه است.

این روش افراد را قادر می‌سازد که موانع ذهنی را برطرف و در فاصله زمانی کوتاه نظرات بی‌شماری ارائه کنند. نرم‌افزار تخصصی Brainstorming Toolbox استفاده از تکنیک طوفان مغزی را تسهیل می‌نماید.

زمانی طوفان مغزی (بارش افکار) مورد استفاده قرار می‌گیرد که:

- قصد تعیین علل یا راه‌حل‌های احتمالی مسئله‌ای را داشته باشیم.

- تصمیم داشته باشیم گامهای اجرایی یک طرح را تعیین کنیم.

- تصمیم به انتخاب مسئله‌ای گرفته‌ایم که باید در مورد آن، اقدامی عملی صورت پذیرد. (در شرایطی که باید طی یک مدت کوتاه بیشتر نظرات جمع آوری گردد، از این روش می‌توان استفاده نمود.)

▪ چگونه جلسه طوفان مغزی را طراحی، برنامه‌ریزی و اداره کنیم؟

برای طراحی، برنامه‌ریزی و اداره موفق جلسه طوفان اندیشه‌ها رعایت موارد زیر ضروری می‌باشد:

- جلسه طوفان مغزی با انتخاب یک موضوع مشخص شروع می‌گردد.

- برای اطمینان از شرکت تمام افراد، رهبر گروه از همه اعضا به نوبت نظرخواهی می‌کند.

- به کسی اجازه خرده‌گیری و سرزنش دیگران داده نمی‌شود.

- چنانچه نظرات افراد به پایان رسید، سوالاتی مانند چه چیز، چرا، کجا، چگونه، چه زمان، و چه کسی برای به جریان افتادن دوباره گفتگو مطرح می‌گردد.

- نظرات باید به دقت روی یک نمودار جریان یا تخته نوشته یا یادداشت شود تا همه به آن توجه داشته باشند.

- اعضا باید نظرات مختلف را جدا کرده چند نظر کلیدی را انتخاب کنند و به تفصیل مورد گفتگو قرار دهند و آنها را به ترتیب اهمیت، یادداشت شده برای استفاده در جلسات آینده نگهداری شود.

- سپس اعضا یک یا دو نفره را برای بررسی عمیق انتخاب می‌کنند.

- طوفان مغزی ممکن است مقدم یا به دنبال و یا همزمان با استفاده از سایر ابزارها و تکنیک‌های بهبود مورد استفاده قرار گیرد.

- در مراحل اولیه طوفان مغزی رهبر باید مسائل زیر را پیش‌بینی کند:

- عضوی که نظرات را روی تخته می‌نویسد به قدری آهسته این کار را انجام دهد که برخی از اظهارنظرهای مهم را از قلم نیندازد.

- برخی از اعضا نمی‌توانند در مقابل جمع صحبت کنند (در گروه‌هایی بیش از ۷ نفر)

- اعضا می‌خواهند در همان لحظه‌ای که نظرات اظهار می‌شود در مورد آن گفتگو کنند، به جای این که بگذارند در موقع مناسب این کار صورت گیرد.

- معطوف شدن نظرات روی اشخاص به جای فرایندها

- انتقاد کردن در حین بیان نظرات

- اعضا در مورد چند نظر با هم گفتگو می‌کنند به جای این که در مورد نظرات به طور مجزا صحبت کنند.

- پیشنهادهای ارائه شده به جای آن که در زمینه موضوع اصلی باشد، به موارد جزئی مربوط می‌گردد.

- قبل از این که مسئله به طور کامل درک شود، اعضا ناگهان به نتایجی می‌رسند و گمان می‌کنند به راه‌حل‌هایی دست یافته‌اند.

- عضوی ممکن است تمایل داشته باشد که بر اعضای دیگر مسلط گردد.

- رهبر قادر به حفظ نظم نیست به طوری که اعضا نمی‌توانند به نوبت صحبت کنند.

- رهبر باید برای غلبه بر این مشکلات آموزش ببیند.

▪ چگونه نظرات را در معرض تکوین قرار دهیم؟

جلسه طوفان مغزی یک نشست کوتاه مدت است هدف آن صرفاً جمع‌آوری نظرات متعدد می‌باشد. پس از اتمام جلسه با توجه به ضرورت و سرعت برخورد با مسئله، نظرات ثبت شده به مدت معینی (چند ساعت تا چند روز) در معرض دید مجدد افراد گروه قرار داده می‌شوند. این عمل با نصب نظرات مذکور در محل کار یا محل قرارداد آنها انجام پذیر است. افراد گروه می‏توانند نظرات دیگری را که در فکر آنها پدید می‌آید، در فاصله زمانی تعیین شده، در زیر نظرات ثبت شده بنویسند.

▪ بررسی نظرات ارائه شده در جلسه طوفان مغزی چگونه انجام می‌شود؟

بررسی و تحلیل نظرات مذکور در جلسه دیگری صورت خواهد گرفت به این منظور رهبر گروه افراد را به جلسه دیگری دعوت و در آنجا نظرات نقد و بررسی می‌شوند و کاراترین آنها برای رفع مشکل انتخاب خواهد شد. فاصله بین دو جلسه بستگی به اهمیت موضوع و سرعت برخورد با آن دارد و می‌تواند از چند ساعت تا چند روز متفاوت باشد.

4-جمع‌بندی

طوفان مغزی یک فرآیتد تولید نظرات، پیشنهادها و ایده‌های جدید در شرایط آزاد است. افراد بدون هیچ مانعی مجاز هستند ایده‌ها و راه‌حل‌های خود را آزادانه مطرح نمایند. تمام نظرات و پیشنهادها مورد توجه قرار می‌گیرد و هیچ کس مجاز به انتقاد نمودن نمی‌باشد. در پایان جلسه بررسی نظرات و جمع‌بندی صورت می‌گیرد و بهترین پیشنهادها و راه‌حل انتخاب می‌شود.

▪ تکنیک طوفان فکری معکوس

این تکنیک بسیار شبیه تکنیک طوفان فکری است، با این تفاوت مهم که در این روش، انتقاد و ارزیابی نه تنها بد نیست، بلکه اساس این تکنیک است. در واقع پایه‌ی این تکنیک پرسیدن سؤال‌های مختلف است. مهم این است که در ذهن افراد این سؤال شکل بگیرد که ایده ی مطرح شده ـ در کجاها جواب نمی‌دهد؟

ـ چه مسائلی موفقیتش را تهدید می‌‌کند؟

ـ و این که واقعاً چه قدر کارایی دارد؟

در حقیقت این تکنیک بر پایه‌ی منفی‏بینی گذاشته شده است. تکنیک طوفان فکری معکوس روش خوبی است، به شرطی که قبل از روش‌های دیگر به کار گرفته شود.

علت این که استفاده از این روش را قبل از روش‌های دیگر توصیه می‌کنیم، این است که می‌تواند به خوبی سبب تفکر خلاق شود. فرایند استفاده از این تکنیک به این شکل است که تمامی اشکالات مربوط به پدیده‌ی مورد نظر گفته و جمع می‌شوند و در مورد آنها بحث و گفتگو می‌شود و بالاخره راه حل مؤثر پیدا می‌شود.

 

+ نوشته شده در  سه شنبه بیستم دی 1390ساعت 17:39  توسط مهدی  | 

استراتژیک

مقاله استراتژي سه جانبه، يك روش جديد براي تدوين استراتژي

دكتر وفا غفاريان
منبع: ماهنامه تدبیر، شماره  153

چكيده
مديران، مشاوران و كارشناسان برنامه ريز، همواره در جست وجوي روشهاي موثرتري براي تدوين استراتژي هستند. روشهايي كه در صورت به كارگيري، نتايج بهتر و ملموس تري را به همراه داشته باشد. اين جست وجو از سوي محققان، انديشمندان و مراكز آكادميك، باارائه مستمر الگوهاي تازه و تكامل يافته تري پشتيباني مــــي شود.
اين مقاله روش جديدي را براي تدوين استراتژي معرفي مي كند؛ استراتژي سه جانبه با گردآوري و تلفيق اطلاعات مربوط به بازار، رقيب و سازمان، ابتدا حوزه اثربخشي استراتژي را مشخص كرده و سپس بااستفاده از يك جدول تحليلي، زمينه خلق استراتژي هاي مناسب كسب و كار را فراهم مي سازد.
اين روش، به موازات متدولوژي و فرايندهاي گام به گام، بر اقدامات شناختي و فهم قواعد كسب و كار تاكيد داشته و در اين راستا از الگوهاي مفهومي و توصيه هاي تفكر استراتژيك بهره مي جويد.
استراتژي سه جانبه فلسفه خود را بر ماهيت فضاي رقابتي متشكل از سازمان، رقيب و مشتري استوار ساخته و شرايط اين سه بازيگر را براي تدوين استراتژي به كار مي گيرد. اين روش جديد با تاكيد بر مفاهيم شناختي و تكيه بر اركان كسب و كار، شيوه متفاوتي را براي تلفيق و تحليل اطلاعات و تدوين استراتژي پيشنهاد مي كند، هر چند در رابطه با اثربخشي استراتژي، علاوه بر روش، بايد بر نقش قدرت تحليل و خلاقيت ذهني استراتژيست نيز تاكيد شود.

مقدمه
استراتژي با طيفـي كه يك سوي آن برنامـه ريزي استراتژيك و در سوي ديگر تفكر استراتژيك قرار دارد شناخته مي شود. در واقع اين دو رويكرد، نماينده دو مكتب متفاوت هستند؛ برنامه ريزي استراتژيك به مكتب طرح ريزي (PLANNING SCHOOL) تعلق دارد كه در آن تدوين استراتژي يك فرايند رسمي و سيستماتيك به شمار مي آيد و رويكرد تفكر استراتژيك بر مكتب يادگيــري (LEARNING SCHOOL) - كه در آن شكل گيري استراتژي يك روند تكوين در حين اجرا دانسته مي شود - استوار است.1در برنامه ريزي استراتژيك بر توسعه متدولوژي ها و ابزار موثرتر برنامه ريزي تاكيد مي شود و در تفكر استراتژيك توسعه بصيرت استراتژيست محور اصلي كار است.

صاحب نظران و طرفـداران هريك از اين مكتب ها به نقـاط قوت و كارآيي آن در عمل اشاره دارند، در برنامه ريزي استراتژيك، كار ساختار يافته است و گام به گام برنامه ريز را در راستاي دستيابي به مناسب ترين استراتژي ممكن هدايت مي كند، در حالي كه كار در تفكر استراتژيك فرايند ساختار يافته اي ندارد و صرفاً با مجموعه اي از توصيه ها و الگوهـاي مفهومـي پشتيبـــاني مي شود. از سوي ديگر، نظريه پردازان مكتب يادگيري، از عدم كارآيي رويكرد برنامه ريزي استراتژيك در تحولات سريع محيطي - جايي كه عمر عوامل موثر در موفقيت محدود است - سخن مي گويند و بر ضرورت آگاهي مستمر از رفتار بازار و پاسخگويي خلاقـانه به آن تاكيد مي كنند.

اين مقاله به معرفي يك روش جديد براي تدوين استراتژي مي پردازد كه در آن توسعه بصيرت و ساختار يافتگي فرايند به گونه اي متوازن مورد توجه قرار گرفته است. در اين رويكرد، كار تدوين استراتژي، با يك فرايند سيستماتيك و گام به گام ساماندهي مي شود و در عين حال در هر گام، با تكيه بر الگوهاي تفكر استراتژيك، زمينه فهم عميق موضوعها و كسب بصيرت لازم در خلق يك استراتژي اثربخش فراهم مي گردد. نام اين روش استراتژي سه جانبه انتخاب شده است. اين انتخاب از اين جهت است كه همواره سه بازيگر اصلي فضاي كسب و كار را يادآوري كند؛ سازمان، رقيب و مشتري.

فضاي رقابت
استراتژي رويكردي براي خلق مزيت رقابتي است و الگوهاي آن براي فضاي رقابتي اثربخش است. فضاي رقابتي نه تنها در كسب و كار، بلكه در صحنه هاي نظامي، سياسي، ورزشي و هر فضايي كه در آن قواعد رقابت حاكم باشد موضوعيت دارد. فضاي رقابت چگونه است؟

تشريح فضاي رقابت موضوعي است كه خود نياز به بحث مستقلي دارد ولي از آنجا كه روش استراتژي سه جانبه مبتني بر ساختار مفهومي اين فضا شكل گرفته است، ارائه كليات اين موضوع مفيد به نظر مي رسد.

فضاي رقابتي از حداقل دو وجود مستقل(ENTITY) با هدف متعـارض، عرصه اي براي رويارويي و يك عامل رفع تنازع شكل مي گيرد. تعارض در هدف بدين مفهوم است كه دستيابي يك طرف به هدف، مستلزم چشم پوشي طرف (هاي) ديگر از اهداف خود باشد. اين شرايط ممكن است به صورت بالفعل (مانند بازار جهاني خودرو) و يا بالقوه محقق گردد. در رقابت بالقوه هرچند رقيب بالفعلي وجود ندارد ولي، امكان و انگيزه شكل گيري يك رقيب قدرتمند، شرايط رقابتي را حاكم مي سازد. (سيستم عامل ويندوز در طول ده سال گذشته بيش از 90 درصد بازار را در اختيار داشته است ولي كماكان فضاي آن رقابتي به شمار مي آيد و پيش بيني مي شود تا سال 2007 اين سهم به كمتر از 60 درصد سقوط كند2). سازمانها در دستيابي به اهداف متعارض، مقدورات خود را براي حضور و موفقيت در عرصه رويارويي بسيج مي كنند.

عرصـه رويارويي ركـن لازم ديگري در شــكل گيري فضاي رقابتــي است و آن عرصه اي است كه در آن رقبا براي دستيابي به اهداف خود به مبارزه مي پردازند. بازار (براي فضاي رقابت كسب و كار)، مسابقات ورزشي، انتخابات (براي فضاي رقابت سياست داخلي كشورها) و جنگها نمونه هايي از عرصه هاي رويارويي هستند. در فقدان عرصه رويارويي، قدرت رقابتي يك مفهوم انتزاعي بيش نيست.
عامل ضروري ديگر در فضاي رقابتي، عامل رفع تنازع است. اين عامل در چارچوب قواعد مربوطه، نتيجه رقابت را مشخص ساخته و پاداش دستيابي به هدف را متوجه طرف شايسته تر مي سازد. مشتري براي محيط كسب و كار، داور در رقابتهاي ورزشي و مردم در مبارزات انتخاباتي اين نقش را برعهده دارند.

بدين ترتيب سازمان، رقيب و مشتري سه كنشگر اصلي عرصه كسب و كار هستند. روش استراتژي سه جانبه بر اين اساس بنا شده تا با شناخت و تلفيق داده هاي مربوط به اين سه كنشگر، مناسب ترين حوزه براي اثربخشي استراتژي را مشخص كرده و سپس با استفاده از يك روش تحليلي، زمينه خلق استراتژي اثربخش را فراهم سازد.

استراتژي سه جانبه
استراتژي سه جانبه يك روش تحليلي است كه با يك چرخه سه مرحله اي، برنامه ريز را به سمت موفقيت آميزترين استراتژي ممكن به پيش مي برد (شكل 1). در هر دور از اين چرخه، فضاي فرصتهاي كسب و كار تحليل و ارزيابي مي شود تا در نهايت مناسب ترين حوزه براي شكل گيري استراتژي مشخص گردد. خلق راهكار استراتژيك در اين حوزه بالاترين احتمال موفقيت را به همراه دارد. هريك از اين مراحل باارزيابي شناخت آغاز مي شود و داده هاي مربوطه تنها پس از حصول اطمينان از آگاهي لازم مورد تحليل و ارزيابي قرار مي گيرد. براي معرفي اين روش ابتدا، گردآوري و تحليل داده هاي مربوطه به سه ركن اصلي كار يعني مشتري و بازار، رقيب اصلي و شايستگي هاي كليدي تشريح مي شود، سپس اقدامات مربوط به تلفيق داده ها و ايجاد بستر خلق استراتژي اثربخش توضيح داده خواهد شد.



كاركرد استراتژي خلق مزيت رقابتي براي سازمان است. مزيت رقابتي عاملي است كه سبـب ترجيح سازمان بر رقيب توسط مشتـري مي شود. (3) خلق مزيت رقابتي براي سازمان همزاد با خلق ارزش براي مشتري است واين واقعيت اهميت فوق العاده شناخت ارزش از ديدگاه مشتري را نمايان مي سازد.

ارزش چيست؟ ارزش از ديد مشتري عبارتست از مجموعه مطلوبيتهاييكه يك محصول (كالا و خدمات) براي او ايجاد مــــي كند، منهاي كليه هزينه هايي كه در اين رابطه متوجه او مي شود.4
نكته مهم اينكه استراتژي براي اثربخشي بايد براي مشتري ارزش بيشتري نسبت به رقيب بيافريند و مفهوم اين امر، خلق مطلوبيت برتر نسبت به رقيب (استراتژي هاي تمايز) و يا ارائه قيمت غيرقابل رقابت (استراتژي هاي رهبري هزينه) است. براي خلق ارزش براي مشتري بايد ابتدا مطلوبيت از ديدگاه مشتري را به درستي شناخت. مطلوبيت براي مشتري از پاسخگويي مناسب به نيازهاي او برمي خيزد. اين مفهوم نشان مي دهد كه براي دستيابي به مزيت رقابتي (براي سازمان) و ارزش (براي مشتري)، بايد نيازهاي اساسي مشتري را شناخت و (بهتر از رقيب) به آنها پاسخ داد.

مرحله اول اين الگو، شناخت نيازهاي اساسي مشتري (نسبت به محصولات سازمان) است. براي اين امر ابتدا بايد پرسيد آيا شناخت ما از نياز مشتري واقعي است؟ شناخت نياز واقعي مشتري يك عامل مهم در ايجاد ارزش براي اوست. در يك بيمارستان خصوصي كه علي رغم تلاش زياد براي ارتقاي كيفيت خدمات درماني باانتقاد مشتريان اصلي همراه بود، مشخص شد آنچه مراجعان مقدم بر خدمات درماني انتظار دارند توجه ويژه و احساس تشخص است. هدف مشتري از خريد يك ساعت گرانقيمت نيز صرفاً دانستن زمان نيست، بلكه آنان به احساس تمايزي كه استفاده از يك نام تجاري برجسته ايجاد مي شود نياز دارند و اگر شركت در ايجاد اين احساس كوتاهي كند، مشتريان خود را به نفع رقيبي كه مي تواند اين احساس را بهتر ايجاد كند، از دست خواهد داد.

شناخت نياز يك مشتري، بايد عيني و مبتني بر واقعيت باشد. در اينگونه موارد نمي توان بر برداشتهاي ذهني و فردي (حتي افراد با سابقه و با تجربه) تكيه داشت. لازمه اين كار ايجاد و فعال كردن ساز وكارهاي ضروري به منظور تعامل، گردآوري داده و تحليل آنها براي درك عميق و صحيح از نياز و انتظارات مشتري است. مطالعه بازار، تحليل شكايات مشتريان، تحليل اطلاعات مراكز فروش (POINT OF SALE) و شبكه توزيع و اقدام براي تجربه، هريك مي توانند در راستاي ايجاد اين شناخت موثر و مفيد باشند.

اين فعاليتها، نه به عنوان يك كار مقطعي، بلكه به عنوان يك فرايند مستمر مورد نياز است زيرا، رفتار بازار متاثر از ساير عوامل محيطي (فناوري، قوانين، ...) تغييـــر مي يابد و هرروز ابعاد جديدي از نياز مشتري را متجلي مي سازد.

درك نيازهاي جديد مشتري (زودتر از رقبا) و پاسخ موثر به آن، به منزله كشف و استفاده از يك فرصت استراتژيك در خلق مزيت رقابتي براي سازمان است. نيازهاي پنهان، گنج ارزشمند سازمانها به شمار مي آيد.

بسياري از كسب وكارهاي بزرگ، از چنين كشف هاي ساده و در عين حال ارزشمندي آغاز شده اند؛ پولارويد و عكسبرداري فوري، كلينكس و دستمالهاي كاغذي، سوني و تجهيزات واكمن، نمونه هايي از اين مفهوم هستند. چگونه مي توان به نيازهاي پنهان مشتري، يعني نيازهايي كه حتي خود او بر آنها آگاهي ندارد پي برد؟ راه اين كار برداشتن ديوار بين تفكر و خلاقيت است، بايد خلاقانه فكر و يا متفكرانه خيال پردازي كرد. بايد آينده را ابتدا در ذهن ساخت و سپس در دنياي واقعي براي ايجاد آن تلاش كرد.

براي دستيابي به يك استراتژي اثربخش ابتدا بايد از شناخت صحيح بازار و مشتري اطمينان حاصل كرد. براي اين كار به سه سوال زير صادقانه پاسخ گوييد:

1 - آيا در سازمان ما سازوكارهاي نظم يافته اي براي شناخت نياز مشتري وجود دارد (مطالعه بازار، تحليل شكايات مشتري و...)؟
2 - آيا شناخت ما از مشتري واقعي و به روز است (گزارشها حاصل از سازوكارهاي مذكور دوره اي و مستمر است)؟
3 - آيا شناخت ما از نياز مشتري عميق است و ابعاد مختلف آن را نشان مي دهد (نياز، انتظارات، عوامل ارزش ساز و...)؟
اگر پاسخ به اين پرسشها منفي يا ضعيف است، حركت استراتژيك خطرناك و در بهترين حالت بي فايده است. چنانچه پاسخ به اين پرسشها قوي و موثر باشد، مرحله اول استراتژي سه جانبـه قابل اجراست، اين كار در 3 گام اجرا مي شود:

در حوزه محصولات سازمان خود (كالا و خدمات) نيازهاي اساسي مشتري را فهرست كنيد. در اين كار نيازها بايد به صورت شفاف و قابل فهم (نه كلي و مبهم) بيان شود. براي اين امر مراجعه به گزارشهاي دوره اي مطالعات بازار و يا تحليل اطلاعات بخش رسيدگي به شكايات ضروري به شمار مي آيد. خوبست در كنار هر نياز، سطح انتظار مشتري نيز مشخص و ذكر گردد.
در گام بعدي به هريك از اين نيازها برحسب اهميت براي مشتري امتيازي بين 1 تا 9 تخصيص دهيد. امتياز 9 نمايانگر اساسي ترين نياز مشتري در استفاده از محصولات موردنظر و امتياز 1 نمايانگر پايين ترين سطح اهميت از ديدگاه مشتري است. در اين گام نيز لازم است به جـاي نظريات شخصي، به گزارشهـــا و داده هاي بازار توجه كنيد و يا با هدف رده بندي نيازهاي بازار، مطالعات مستقلي را برنامه ريزي و اجرا كنيد؛

نيازها، خصوصيات و سطح اهميت آنها را در يك جدول فهرست كند. اين جدول بايد حداقل 3 و حداكثر 10 نياز اساسي را به طور مشخص بيان كند. اين جدول، جدول بازار و مشتري ناميده مي شود و ماهيتاً از جنس فرصت است. در تعيين حوزه اثربخشي و خلق استراتژي از اين جدول استفاده خواهد شد.

رقيب اصلي
رقباي اصلي همانند مشتريان از مهم ترين مفاهيم در استراتژي است. رقيب كسي است كه در تلاش براي دستيابي به هدف، منافع سازمان با منافع او در تعارض قرار دارد. اصولاً استراتژي زاييده محيط رقابتي است.
محيط رقابتي به مفهوم امكان برابر رقبا در عرصه رقابت است. در برخي از كسب و كارها هر چند رقيب قابل توجه بالفعلي وجود ندارد وليكن محيط رقابتي است و سازمان براي جلوگيري از شكل گيري يك رقيب بالفعل، مستمراً در ارائه محصولات ارزش آفرين تر براي مشتري تلاش مي كند. كاركرد اصلي استراتژي خلق مزيت رقابتي است و اين مفهوم، اثربخشي استراتژي را در رابطه تنگاتنگ با خصوصيات رقيب قرار مي دهد. مشابه مرحله قبل، كار از شناخت آغاز مي شود. براي تحليل رقيب ابتــدا بايد از ميـزان و صحت داده هاي مرتبط با رقيب اطمينان حاصل كرد. بايد از خود پرسيد؛ تا چه اندازه از استراتژي رقيب آگاهي داريم، تا چه حد قابليتهاي او را مي شناسيم.

برنامه هاي او چيست؟ اين اطلاعات بايد واقعي و متكي به مدارك و مستنـدات باشد. هيچ چيز به اندازه حدسهاي بي پايه در مورد رقيب، براي يك حركت استراتژيك خطرآفرين نيست. دستيابي به اطلاعات رقيب كاري دشوار ولي پرفايده است و براي اين كار تحليل و تلفيق مستمر اطلاعات آشكار (مصاحبه ها، سايت اينترنتي، اطلاعيه ها و...) يك روش مفيد است. استفاده از سازمانهايي كه خدمات آنان اطلاع رساني در مورد شركتهاست نيز يك امر معمول است. اطلاع گيري از مشتري، شبكه توزيع و مراكز فروش هم يك روش موثر در اين راستا به شمار مي آيد. اقدامات پيچيده تري همچون جاسوسي صنعتي نيز در برخي شرايط امكان پذير است كه در جاي خود مي تواند مهم و تعيين كننده باشد. گردآوري و تحليل اطلاعات مربوط به رقباي اصلي (يعني سازمانهايي كه در اين مقطع قصد پيشي گرفتن بر آنها را داريد) نيازمند سازوكار سازمان يافته و مستمر است. بدون اين سازوكار، حركت استراتژيك همانند رهاكردن تيري در تاريكي خواهد بود.

براي اطمينان از حداقل سطح آگاهي در مورد رقباي اصلي بايد صادقانه به سه پرسش زير پاسخ داده شود:
1 - آيا رقباي اصلي خود را مشخص كرده ايد (از ميان ده ها و بلكه صدها رقيب، رقباي اصلي ما كدامند)؟
2 - آيا در سازمان، سازوكارهاي سيستماتيك براي گردآوري و تحليل اطلاعات از رقيب وجود دارد (گردآوري و تحليل اطلاعات در مورد حركتها و جهت گيريهاي رقيب و...)؟
3 - آيا از وضعيت خود نسبت به رقيب آگاهي داريد (آيا مقايسه دوره اي با رقيب در سازمان شما معمول است)؟
چنانچه پاسخ شما به اين پرسشها منفي يا ضعيف است، قبل از برنامه ريزي استراتژيك بايد به منظور ايجاد اين شناخت، سازوكارهاي لازم را ايجاد كنيد و پس از آن به تدوين استراتژي سازمان بپردازيد وليكن چنانچه اين سازوكارها از قبل سازماندهي و فعال شده اند و اطلاعات شما نسبت به رقيب، مرتبط، واقعي و به هنگام است مي توانيد مرحله دوم تحليل را آغاز كنيد. اين كار در3 گام اجرا مي شود.
1 - در حوزه نيازهاي مشتري (جدول بازار و مشتري) متناظر با هريك از نيازهاي اساسي، ميزان پاسخگويي رقيب و قابليتهاي مرتبط با آن را مشخص سازيد. اين ارزيابي بايد متكي بر اطلاعات واقعي باشد؛
2 - به قابليتها و شيوه هاي رقيب، متناسب با ميزان پاسخگويي به نياز، امتيازي بين 1 تا 9 اختصاص دهيد. امتياز 9 براي بالاترين سطح پاسخگويي (پاسخگويي كامل به انتظار مشتري) و 1 براي حداقل سطح پاسخگويي است. اين عوامل، قابليتهاي اساسي رقيب در خلق ارزش براي مشتري است و معيار حداقل توانمندي لازم براي خلق مزيت رقابتي به شمار مي آيد.
3 - جدولي متناظر با جدول بازار و مشتري تنظيم كنيد و متناظر با هر نياز، به اثربخشي رقيب در پاسخگويي به نياز مشتري امتيازي تخصيص دهيد (امتياز 1 تا 9) اين كار مي تواند براي چند رقيب اصلي انجام شود و امتيازات آن به صورت ميانگين محاسبه گردد.
اين جدول، جدول رقيب ناميده مي شود و از آن در تعيين حوزه اثربخشي استفاده خواهد شد. ماهيت اين جدول تهديد است.
شايستگي هاي متمايزكننده
هستند. شايستگي متمايزكننده عاملي است كه براي مشتري ارزش آفرين و دستيابي به آن براي رقيب با دشواري و پيچيدگي همراه است. هيچ سازماني نمي تواند بدون شايستگي متمايزكننده به استراتژي موفقيت ساز دست يابد و يكي از مهم ترين وظايـف مديـران ارشد خلـق و توسعه شايستگي هاي متمايزكننده در سازمان است.
شايستگي هاي متمايز كننده با قابليتها متفاوتند. هر قابليتي نمي تواند شايستگي متمايزكننده تلقي شود ولي در بسياري از موارد در يك فرايند تكويني مي تواند به آن تبديل شود. مادامي كه قابليتهاي سازمان به عاملي براي خلق ارزش براي مشتري تبديل نشود جزو شايستگي ها به شمار نمي آيد و نقشي در استراتژي و مزيت رقابتي سازمان نخواهند داشت4.
شناخت قابليت، شايستگي و شايستگي هاي متمايزكننده سازمان و قدرت تفكيك آنها از يكديگر امري مهم است. قبل از آغاز مرحله سوم بايد صادقانه به پرسشهاي زير پاسخ داد:
آيا سازمان داراي حداقل چند شايستگي متمايزكننده مي باشد و نسبت به آنها آگاهي دارد؟

آيا سازوكاري براي حفظ و توسعه شـايستگي هاي متمايزكننده سازمان وجود دارد (آيا برنامه هاي توسعه سازمان به اين منظور انجام مي شود)؟ آيا شايستگي هاي متمايزكننده سازمان در راستاي پاسخ به نياز بازار و مشتري توسعه يافته است؟
چنانچه پاسخ به پرسشهاي منفي يا ضعيف باشد، دستيابي به يك استراتژي موفقيت ساز امري بعيد و بلكه محال خواهد بود. در اين حالت ابتدا بايد منابع سازمان در راستاي توسعه شايستگي هاي متمايزكننده به كار گرفته شود (استراتژي هاي قابليت ساز) و سپس يك استراتژي كسب وكار اثربخش مي تواند شايستگي هاي متمايزكننده به مزيت رقابتي تبديل كند.
(استراتژي هاي منفعت ساز). چنانچه نسبت به شايستگي هاي متمايزكننده شناخت لازم وجود دارد، اجراي مرحله سوم تدوين استراتژي امكان پذير خواهد بود. براي اين منظور:
1 - در حوزه نياز مشتري (جدول بازار و مشتري) متناظر با هريك از نيازهاي اساسي، شايستگي هاي متمايزكننده سازمان را مشخص و فهرست كنيد؛
2 - به هريك از شايستگي هاي متمايزكننده، متناسب با ميزان پاسخگويي به نياز مرتبط، امتيازي بين 1 تا 9 اختصاص دهيد: امتياز 9 براي بالاترين سطح پاسخگويي (پاسخگويي كامل به انتظار مشتري) و 1 براي حداقل سطح پاسخگويي؛
3 - جـدولي متناظر با جـدول بازار و مشتري تنظيـم كنيد و براي هرنياز مشتري، شايستگـــي هاي متمايزكننده مرتبط و ميزان اثربخشي آن را فهرست كنيد. اين جدول، جدول «شايستگي هاي متمايـزكننده» ناميده مي شود و از آن در انتخاب حوزه اثربخشي و خلق استراتژي استفاده خواهد شد.
تلفيق داده ها و تعيين حوزه اثربخشي استراتژي
داده هاي گردآوري شده در مورد مشتري، رقيب و سازمان مي تواند در يك فرايند تلفيقي، حوزه محتمل براي شكل گيري يك استراتژي اثربخش را مشخص كند. لازمه اين امر تحقق دو شرط اساسي زير است:
1 - عوامل ذكرشده در مورد مشتري، رقيب و سازمان مبتني برشناخت و بصيرت نسبت به كسب و كار سازمان باشد.هيچ روشي در فقدان اين شناخت نمي تواند به يك استراتژي اثربخش منجر شود؛
2 - ارزيابيهاي انجام شده در مورد مشتري، رقيب و سازمان متكي به داده هاي واقعي (مدارك، مستندات، مطالعات و...) باشد و نه برداشتهاي ذهني.
چنانچه اطميناني از تحقق شرايط مذكور وجود ندارد توصيه اكيد، بازگشت به نقطه شروع و تامل لازم براي دستيابي به قضاوتهاي واقعي و مبتني بر شناخت است. يكي از دلايل اصلي شكلي شدن فرايند برنامه ريزي استراتژيك و كم اثري (يا بي اثري) استراتژي حاصل، عبور سطحي و كم عمق از واقعي بودن داده ها و شناخت قواعد كسب و كار است. براي جلوگيري از اين امر هيچ روش و فرايندي وجود ندارد ولي توجه به توصيه هاي مربوطه مي تواند كمك كننده و جهت بخش باشد. تلفيق داده ها و تعيين حوزه اثربخشي استراتژي در 3 گام انجام مي شود:
گام اول: سه جدول مشتري بازار، رقيب و شايستگي هاي متمايزكننده را در قالب يك جدول تلفيق كنيد. جدول شماره يك، يك جدول مثالي براي اين گام را نشان مي دهد.


گام دوم: از طريق رابطه مذكور در جدول شماره دو، مزيت نسبي سازمان به ازاي هريك از نيازهاي بازار را محاسبه كنيد.
گام سوم: مزيتهاي نسبي را تحليل كنيد. تحليل مزيت نسبي نشان مي دهد كه سازمان نسبت به رقيب (رقباي اصلي) در چه وضعيتي قرار دارد. براي اين كار، ابتدا ميانگين مزيتهاي نسبي محاسبه مي شود. حداكثر اين شاخص 72 و حداقل آن 72 - است. ميانگين مزيت نسبي مثبت با قدر مطلق بالا (بيشتر از 25+) نمايانگر وضعيت قوي سازمان نسبت به رقيب است و در اين حالت استراتژي هاي تهاجمي (رسوخ در بازار، توسعه بازار، يكپارچه سازي) مورد توصيه است. در ميانگين مزيت هاي نسبي نزديك به صفر، شرايط نزديك با رقيب و استراتژي هاي مناسب سازمان استراتژي هاي رقابتي (توسعه محصول، مشاركت) است. ميانگيـن مزيتهاي نسبي منفـي (كوچكتـــر از 25-)، مبين ضعف نسبت به رقيب و ضرورت اتخاذ استراتژي هاي تدافعي (مشاركت، واگذاري، كاهش و...) است (جدول 2). علاوه براين، هريك از مزيتهاي نسبي «برجسته» (مثبت يا منفـي قوي) در مقابل يك نياز نشان مي دهد كه استراتژي اثربخش در پاسخ به كدام يك از نيازهاي اساسي بازار قابل شكل گيري است و اين تشخيص، كانون توجه استراتژيست در خلق استراتژي اثربخش را مشخص مي سازد و نشان مي دهد استراتژي (تهاجمي، رقابتي يا تدافعي) سازمان در رابطه با چه ويژگيهايي از رقيب و مشتري بايد پاسخگو باشد.

تحليل مزيتهـاي نسبي تنها حوزه استراتـژي هاي اثربخش را مشخص نمي سازد (مشابه روش SPACE) بلكه مي تواند (مشابه روش SWOT) استراتژي هاي مشخصي را خلق و پيشنهاد كند. براي اين كار يك فرايند تحليلي ارائه مي شود.



تحليل داده ها و خلق استراتژي هاي اثربخش
تحليل داده ها و خلق استراتژي، يك فرايند تحليل ذهني بر مبناي داده هاي عيني (واقعي) است. فرايند از آن رو متكي بر تحليل ذهني است كه استراتژي هاي حاصل، نتيجه خلاقيت و زايش ذهني انسان است و نه متدولوژي و روش پيشنهادي. روش پيشنهادي صرفاً در ساختاردادن ذهن و متوجـه ساختن آن به زمينـه هاي اثربخشي كمك كننده است ولي چگونگي خلق استراتژي، يك فرايند ذهني بدون توضيح است. براي انجام اين كار پنج گام وجود دارد.
باتوجه به شكل شماره دو اين گامها را دنبال كنيد: گام اول: از جدول تلفيق، حوزه اثربخشي استراتژي را مشخص كرده و نيازهاي
«برجسته» متناظر را در خانه شماره 1 فهرست كنيد. اين نيازها منطقه اي از فضاي استراتژيك را مشخص مي سازد كه احتمال اثربخشي در آن حداكثر است (در اين مثال نيازهاي رديف 3و6).

گام دوم : شايستگي هاي متمايزكننده متناظر را در خانه 2 جدول تحليل وارد كنيد؛

گام سـوم : با ملاحظـه يك به يك محتواي خانـه هاي شماره 1 و 2 جدول تحليل، تلاش ذهني خود را برروي پاسخ به اين پرسش متمركز كنيد كه چگونه بااستفاده از يك شايستگي متمايزكننده مي توان به نيازهاي اساسي بازار پاسخ داد؟ اين پاسخها راهكارهاي استراتژيك هستند كه بايد در خانه شماره 3 نوشته شود. هرچند انجام اين تحليل فرمول و قاعده مشخصي ندارد. وليكن رعايت توصيه هاي زير مي تواند در انجام صحيح كار موثر باشد:

1 - جنس پاسخها بايد از نوع راهكار باشد. راهكاري كه شايستگي متمايزكننده را به كار گيرد و به بهترين نحو ممكن پاسخگوي نياز به بازار باشد؛
2 - ممكن است به ازاي يك شايستگي متمايزكننده و يك نياز، راهكارهاي متعددي به ذهن شما برسد. اين امر مفيد است زيرا هرچه تعداد راهكارها بيشتر باشد، احتمال دستيابي به يك راهكار موثرتر بيشتر خواهد بود؛
3 - تلاش كنيد كه از راهكارهاي ساده و ابتدايي پرهيز كنيد و راهكارهاي عميق تر و خلاقانه تر را در ذهن خود بيافرينيد؛
گام چهارم : هريك از راهكارهاي استراتژيك حاصل از گام سوم را با جدول بازار و مشتري مقابله كنيد و ملاحظه كنيد هرراهكار به كدام يك از نيازهاي اساسي به صورت نسبي پاسخ مي دهد. امتيازات نيازهاي پاسخگويي شده (بين 1 تا 9) را با هم جمع بزنيد و در مقابل هر راهكار در خانه شماره 4 ثبت كنيد؛

گام پنجم : مناسب ترين استراتژي براي سازمان راهكارهايي است كه جمع امتيازات پاسخگويي به نياز (گام چهارم) آنها بيشتر باشد. بدين ترتيب راهكار اصلي استراتژيك سازمان (از ميان راهكارهاي خلق شده) انتخاب مي شود و در خانه شماره 5 ثبت مي شود. اين استراتژي مناسب سازمان است. بايد توجه داشت كه كيفيت اثربخشي اين استراتژي تابعي از كيفيت تحليل و خلاقيت ذهن استراتژيست (گام دوم) و بصيرت و درك او از كسب و كار در انجام قضاوتهاي گام چهارم است و اينجاست كه تفاوت استراتژيست ها و استراتـژي ها با هم آشكار مي شود.



نتيجه گيري
استراتژي سه جانبه يك روش جديد براي تدوين استراتژي است كه با تلفيق فرايندهاي گام به گام (مشابه رويكردهاي تجويزي) و مفاهيم استراتژي (مشابه رويكردهاي توصيفـي)، استراتژيســت را در خلق مناســب ترين استراتژي ممكن كمك و هدايت مي كند. اين روش با تمركز بر مشتري و رقيب به عنوان مهم ترين عوامل محيطي و شايستگي هاي متمايزكننده به عنوان مهم ترين عامل داخلي، تطابق موثري را بين سازمان و محيط آن برقرار مي سازد.

استراتژي زاييده محيط رقابتي است. رقابت شرايطي است كه در آن دستيابي به (بخشي از يا تمامي) هدف مستلزم پذيرش از دست دادن آن توسط ساير بازيگران (رقبا) است. در محيط كسب و كار اين پذيرش توسط مشترياعمال مي شود. از اين منظر سازمان، رقيب و مشتري سه ركن اصلي براي شكل گيري استراتژي به شمار مي آيد و اين روش با تمركز براين سه ركن، به نحو موثري عوامل شناختي و روشهاي تحليلي را براي شكل گيري يك استراتژي اثربخش به كار گرفته است.

در اين روش پايبندي به مفاهيم استراتژي، همانند انجام فرايندهاي گام به گام اهميت داشته و به هيچ وجه نبايد فرعي و جانبي تلقي شوند. اين بخش از روش، وجه تمايز اصلي آن با ساير فرايندهاي برنامه ريزي استراتژيك (مانند تحليـلSWOT ، BCG ، SPACE و...) بـــه شمار مي آيد.

يك ويژگي قابل ذكر ديگر روش استراتژي سه جانبه، قابليت تعيين حوزه مناسب استراتـژي (مشابه روشهاي SPACEو IEM) و در عيـن حال قدرت تعييـن استراتــژي هاي مشخص (مشابه روش SWOT) است. اين ويژگـي، سازمان را از بـــــه كارگيري روشهاي متعـدد و مكمل بــي نياز مـي سازد.

روش استراتژي سه جانبه به عنوان يك روش مناسب براي تدوين استراتژي پيشنهاد مي شود، هرچند مجدداً بايد تاكيد كرد كه در تدوين استراتژي، اثربخشي مرهون قابليتهاي تحليلي و خلاقيت مديران و بصيرت آنان نسبت به كسب وكار است؛ قابليتهايي كه هنر مديران شايسته است.

 

 

+ نوشته شده در  سه شنبه بیستم دی 1390ساعت 17:30  توسط مهدی  | 

علل عقب ماندگگ

بنظرشما علت عمده عقب ماندگی ایران چیست؟

خشکی آب وهوا و کم آبی= 2.68 درصد (63 رای
دخالت استعمارو وابستگان= 7.58 درصد (178 رای
ناامنی اندیشه و سرمایه= 28.31 درصد (665 رای
منش دنیاگریزی وآماده خوری= 9.92 درصد (233 رای
فقرخردگرایی وسلطه تقلید= 51.51 درصد (1210 رای
کل شرکت کنندگان 2349 نفر
منبع: وبگاه جامعه شناسی ایران

مهمترین مانع دمکراسی در ایران چیست؟

1- فرهنگ سنتی مردم =551رای - 16.6%.
2- باورداشتهای دینی مردم =201رای - 6%.
3- عقاید خرافی مردم = 226رای - 6.8%.
4- نبود نظام انتخابات آزاد = 149رای - 4.5%.
5- نبودآزادی احزاب و نهادهای مدنی = 627رای - 18.9%.
6- پیوند دین و سیاست =704رای - 21.3%.
7- حکومت روحانیون = 567رای - 17.1%.
8- عدم مشارکت سیاسی مردم = 279رای - 8.4%.
تاريخ شروع نظرسنجی: 1385/3/12
مجموع نظرات: 3304
وبگاه جامعه شناسی ایران

بنظرشما مهمترین دلیل عقب ماندگی ایران چیست؟

فقرخردگرایی وسلطه تقلید= 533 29.4%
پیوند دین و دولت= 448 24.7%م
ناامنی اندیشه و سرمایه= 329 18.1% م
دخالت استعمارو وابستگان= 109 6% م
عقاید خرافی مردم= 81 4.5% م
خشکی آب وهوا و کم آبی= 70 3.9%م
سایر: 69 3.8%شامل:
عدم رشد سرمایه داری ملی= 68 3.7%م
عدم مشارکت سیاسی= 57 3.1%م
منش دنیاگریزی ومعادگرایی= 50 2.8%م

تعداد کل آراء : 1814
اولين راي : ۱۹ آبان ۱۳۸۵ ساعت ۱۹:۰۷
آخرين راي : ۱۳ آبان ۱۳۸۸ ساعت ۱۲:۲۴
منبع: نشریه جامعه شناسی ایران

 

+ نوشته شده در  جمعه نهم دی 1390ساعت 0:50  توسط مهدی  | 

تاریخ ش..

فصل 7   شيعه در شروع سلسله قاجار پايه گذاري  نظام  سياسي  و اجتماعي  مذهب  شيعه  امروز

         نتيجه  آنچه  در بخش  پنجم  گفتيم ، اين  بود كه : تشيّع  «اثني  عشري » از سال  907 قمري  كه  توسط  شاه  اسماعيل  صفوي  مذهب  رسمي  ايران  شد، تا اول  سلسله  قاجاريه  دورانهاي  مختلفي  را پشت سر گذاشت . در دوران  شاهان  پرقدرت  صفوي ، گرچه  شاهان  احترام  زياد به  علماي  شيعه  مي گذاشتند، ولي  علما قدرت  كافي  براي  دخالت  در كار سياست  و دولت  نداشتند. پس  از اينكه  سلطنت  به  دست  شاهان  ضعيف  صفوي  افتاد، قدرت  علماي  شيعه  كم  كم  زياد شد تا اينكه  در زمان  شاه  سلطان  حسين  نفوذ علماي  دين  به  حد اعلاي  خود رسيد و حكومت  و سلطنت  تحت  نفوذ آنان  قرار گرفت . در اين  دوران  علما به  جاي  توجه  به  كشورداري  كوشش  خود را به  ترويج  مبالغه آميز تشيّع ، نشر احاديث  رسيده  از آنان  (بدون  توجّه  زياد به  صحّت  احاديث )، توسعه  مراسم  مذهبي  اعم  از جشنها و يا عزاداري  و روضه  خواني ، مخالفت  با تصوّف ، مبارزه  با اقليتهاي  مذهبي ، ابراز خشونت  و آزار سنّي ها، و گاه  لعن  بر خلفاي  سه  گانه  (ابوبكر و عمر و عثمان ) معطوف  مي داشتند. اين  طرز رفتار موجب  چند دستگي  مردم  ايران  شد. عدّه اي  عقيده اي  به  مبالغات  ديني  عقيده  نداشتند، گروهي  (خصوصاً قزلباشها) به  تصوّف  پابند بودند، گروهي  مبارزه  با اقليتهاي  مذهبي  (خصوصاً سنّيان ) را صلاح  نمي دانستند؛ تا اينكه  افغانهاي  سنّي  از سنّي  كشي  و سنّي  آزاري  ايرانيان  به  تنگ  آمدند و به  ايران  حمله  كردند. در حمله  افغانها «مذهب  شيعه » كه  بيش  از 200 سال  وسيله  يكپارچگي  مردم  در مقابل  دشمنان  خارجي  و نگهداري  استقلال  كشور شده  بود، ديگر نتوانست  وظيفه  خود را در وحدت  ملّي  ايران  و يكپارچگي  و دفاع  از كشور انجام  دهد، نتيجه  آنكه  يك  دسته  افغاني  «سنّي  مذهب » سلسله  پر قدرت  صفويه  را شكست  دادند و دستگاه  علماي  شيعه  را هم  برچيدند.

           سقوط  صفويه  دوران  سختي  را براي  علماي  شيعه  به  وجود آورد. پس  از شكست  ايران  از افغانها، يك  دوران  پنجاه  ساله  فترت  به  وجود آمد كه  مدّتي  افاغنه  و سپس  نادر شاه  و بعد زنديه  حكومت  مي كردند. در اين  دوره  فعاليت  و نفوذ علماي  شيعه  در امور حكومتي  به  صفر رسيد، اصفهان  از مركزيت  علمي  افتاد، و تقريباً همه  علماي  مشهور به  «عتبات  عاليات » مهاجرت  كردند. ولي  در آنجا نيز علماي  مكتب  اصولي ، كه  در دوران  صفويه  قدرت  را در دست  داشتند، نفوذ و پايه  خود را از دست  داده  بودند و به  جاي  آنان  علماي  «مكتب  اخباري » در حوزه هاي  علميه  تفوّق  پيدا كرده  و كارها را در دست  داشتند.

           چنان  كه  در بخش  قبلي  گفتيم ، «مكتب  اخباري » يكي  از مكاتب  فقهي  شيعيان  اثني  عشري  است  كه  توسط  شيخ  محمّد امين  استرابادي  در زمان  شاه  عباس  اول  به  وجود آمد. (1)

           پيروان  اين  مكتب  به  «فقه » و «اجتهاد» عقيده اي  نداشتند و كاربرد «عقل » را (كه  يكي  از منابع  فقهي  علماي  شيعه  است ) در امور ديني  جايزه  نمي شمردند و به  جاي  همه  اينها متكّي  به  احاديث  رسيده  از امامان  (بدون  توجّه  زياد به  صحّت  يا كذب  آنان ) بودند.

           تفوّق  علماي  اخباري  بر مركز علمي  نجف  تا حدود اوايل  روي  كار آمدن  سلسله  قاجار در آن  زمان  ادامه  داشت  فقيهي  مشهور به  نام  «وحيد بهبهاني » ظهور كرد و پايه  فقه  امروزي  شيعه  اثني  عشري  را گذاشت  و دوره  جديدي  در بين  علماي  شيعه  «اصولي » به  وجود آورد.

           «بهبهاني » مكتب  اخباري  را منع  و اخباريون  را «مرتد» اعلام  كرد و پس  از چندي  او و شاگردانش  با كوشش  زياد توانستند به  كلي  اخباريون  را از ميان  بردارند.

           مقارن  از رونق  افتادن  مكتب  اخباري  در عتبات  عاليات ، در ايران  آغامحمّدخان  قاجار (شاهي  شيعه  كه  نماز و روزه  او ترك  نمي شد) مانند شاه  اسماعيل  با شمشير خود حكومت  ايران  را به  دست  آورد و زمينه  براي  فعاليت  مجدّد علماي  «اصولي » در ايران  مهيا شد.

           علماي  اصولي  از ابتداي  قاجاريه  تا امروز بر تمام  تعليمات  مذهبي  و حوزه هاي  علميه  شيعه  اعمّ از عتبات  و ايران  نظارت  و تسلط  خود را حفظ  كرده اند.

  دورانهاي  مختلف  روابط  علما و حكومتها         فعاليت  علماي  شيعه  را از ابتداي  سلسله  قاجار تا امروز به  پنج  دوره  متفاوت  مي توان  تقسيم  كرد:

           1 ـ دوره  اول : دوران  شروع  دخالت  علما در سياست  و كار حكومت  است .اين  دوران  از اول  قاجار شروع  مي شود و تا آخر سلطنت  فتحعلي  شاه  ادامه  مي بايد. مشخصّه  اين  دوره ، تكميل  و توسعه  مباني  فقه  امروزي  شيعه  اثني  عشري ، پيدا شدن  مراجع  تقليد درجه  يك  و ازدياد نفوذ علماي  دين  و دخالت  آنان  در كار سياست  و امور دولت  است . اين  دوره  با انقلاب  كبير در فرانسه ، جدا شدن  دين  از دولت  و سياست ، ظهور ناپلئون  و شروع  تمدّن  جديد در اروپا مقارن  است .

           2 ـ دومين  دوره : دوران  كوشش  متجدّدين  براي  آوردن  تمدّن  جديد اروپا به  ايران  است .

           اين  دوره  از ابتداي  سلطنت  طولاني  ناصرالدين  شاه  شروع  مي شود و با شروع  نهضت  مشروطه  در زمان  مظفرالدين  شاه  پايان  مي بايد. مشخصّه  اين  دوره ، عبارت  است  از: شروع  نفوذ تمدن  اروپايي  در ايران  و تقسيم  علما به  دو گروه : يك  گروه  موافق  تمدّن  جديد (علماي  تجدد طلب ) و گروه  ديگر علمايي  كه  مخالف  تقليد از تمدّن  جديد بودند (علماي  محافظه كار يا بنيادگرا).

           شاه  (ناصرالدين  شاه ) به  تقليد ظواهر تمدن  اروپايي  علاقه  داشت ، ولي  با پذيرش  زير بناي  آن  تمدّن  (دموكراسي ، آزادي  عقيده ، دانش  و صنعت  و تكنولوژي  جديد) مخالف  بود و در نتيجه  كشور ايران  از مسابقه  ترّقي  و پيشرفت  غرب  عقب  ماند. اما نفوذ سياستهاي  اروپايي  به  ايران ، در اين  دوره  توسعه  يافت . مشخصّه  اين  دوره  دادن  «امتيازات  مختلف  به  اروپاييان » است  كه  منجربه  مخالفت  علما و صدور فتواي  «تحريم  تنباكو» شد و شاه  و حكومت  ناچار به  لغو اين  امتياز و پرداخت  خسارت  فراوان  شدند.

           3 ـ سومين  دوره : دوران  قيام  علماي  تجدّد طلب  و مبارزه  آنان  براي  تغيير رژيم  و خودكامگي  شاهان ، برقراري  رژيم  مشروطه  و قبول  برخي  از رسوم  تمدن  غرب  است . اين  دوره  از اول  نهضت  مشروطه  تا سقوط  قاجاريه  ادامه  داشت . مشخصّه  اين  دوران  عبارت  است  از: مبارزه  داخلي  بين  علماي  دين ، اختلاف  آنان  در تفسير حكومت  مشروطه  يا مشروعه ، حدود آزادي  مردم  و تعيين  حدود اختيارات  مردم  در تعيين  سرنوشت  كشور.

           4  چهارمين  دوره ، دوران  ازدياد نفوذ تمدن  غرب  در ايران  است . اين  دوره  از اول  سلطنت  رضا شاه  تا سقوط  سلطنت  محمّدرضا شاه  پهلوي  ادامه  داشته  است . مشخصّه  اين  دوره  عبارت  است  از: تقليد روز افزون  تمدن  غرب  در ايران ، دو فرهنگي  شدن  مردم  ايران  (گروهي  طرفداران  فرهنگ  غرب  و گروهي  وابستگان  به  فرهنگ  سنّتي )، كوشش  طرفداران  فرهنگ  غرب  در حذف  دخالتهاي  علما در امور اجتماعي  و سياسي  و سعي  در جدايي  مذهب  از دولت .

           در آخر اين  دوره ، طرفداران  فرهنگ  سنّتي  به  رهبري  علماي  دين  قيام  كردند و با انقلاب  اسلامي ، رژيم  سلطنتي  برچيده  شد و كشور ايران  براي  اولين  بار در تاريخ  داراي  حكومتي  كاملاً مذهبي  (مذهب  شيعه  اثني  عشري ) گرديد.

           5 ـ پنجمين  دوره ، دوران  بعد از انقلاب  اسلامي  است  كه  مشخصّه  آن  عبارت  است  از: در دست  گرفتن  مسئوليت  مستقيم  اداره  مملكت ، براي  اولين  مرتبه  در تاريخ  1400 ساله  شيعه  از طرف  علماي  دين  و به  نيابت  امام  غايب ، مواجه  شدن  علماي  دين  با مشكلات  اجرايي  كشور و مسائل  بين المللي  و اقتصادي ، كوشش  براي  از ميان  برداشتن  «هجوم  فرهنگ  غرب »، جلب  توجه  دنيا به  اينكه  آيا حكومت  مذهبي  در آستانه  قرن  21 مي تواند وظايف  خود را كه  «تقوا و عدل  اسلامي » است  انجام  دهد، يا بايد براي  اين  كار روشهاي  متداول  در ممالك  غربي  را سرمشق  قرار دهد.

 1 ـ پايه گذاري  مكتب  امروزي  شيعه            مكتب  امروزي  شيعه  را فقيه  بزرگ ، آقا ميرسيّد محمّدباقر بهبهاني ، مشهور به  «وحيد بهبهاني »، مقارن  با شروع  سلسله  قاجاريه ، پي ريزي  كرد و شاگردان  او هر كدام  در تكميل  آن  كوشيدند. در ابتداي  سلطنت  ناصرالدين  شاه  فقيه  بزرگ  ديگري  به  نام  «شيخ  مرتضي  انصاري » ظهور كرد و آنچه  را كه  وحيد بهبهاني  آورده  بود، تكميل  نمود و نتيجه  آن  فقهي  است  كه  تا امروز يگانه  مكتب  بلامنازع  شيعه  اثني  عشري  است  و تمام  فقها و علماي  دويست  سال  اخير تابع  و پيرو اين  مكتب  مي باشند. (2)

           مهم ترين  چيزي  كه  «وحيد بهبهاني » مي گفت ، اين  بود كه : «اجتهاد در شيعه ، برخلاف  آنچه  «اخباريون » مي گويند، مشروع  است ». او توانست  بساط  مكتب  اخباري  را پس  از سالها حكومت  بلامنازع  بر فقه  شيعي  در هم  بپيچد و مكتب  خاص  خود را به  جاي  آن  بنشاند. وحيد بهبهاني  شاگردان  و پيروان  مبرز و نخبه اي  داشت  كه  روش  او را به  درستي  حفظ  كردند.

           «وحيد بهبهاني » هم  از لحاظ  شخصي  و هم  از لحاظ  طرز فكر از همان  نسل  علماي  زمان  صفويه  و ادامه دهنده  افكار آخوند ملّا محمّدباقر مجلسي  است ؛ بدين  معني  كه  گرچه  وحيد بهبهاني  «مجَدِد مكتب  اصولي » و مخالف  شديد «مكتب  اخباري » است  ولي  اين  مخالفت  فقط  محدود به  قسمتي  از عقايد اخباريون  است  كه  به  اجتهاد و مجتهد اعتقاد نداشتند و اجتهاد را در شيعه ، كه  از زمان  كليني  رسم  شده  بود، يك  بدعت  مي دانستند، ولي  با قسمت  ديگر اعتقاد اخباريون  «كه  پيروي  از احاديث  و اخبار رسيده  از ائمه  اطهار» را، پايه  اصلي  اعتقادات  خود قرار مي دادند، موافق  بود و به  آن  عمل  مي كرد؛ به  طوري  كه  كتب  نوشته  شده  از طرف  شاگردان  و شاگردان  شاگردان  وحيد بهبهاني ، تا زمان  حاضر، مملو از مطالبي  است  كه  متكي  به  احاديثي  هستند كه  بزرگان  شيعه  (كليني ، صدوق  و طوسي ) آنها را در كتب  خود نياورده اند. (3)

           وحيد بهبهاني  در زمان  كريم خان  زند و آغامحمّدخان  قاجار زندگي  مي كرد و نزديك  به  نود سال  عمر كرد و در سال  1205 فوت  نمود. (4)

           شاگردان  وحيد بهبهاني  از زمان  آغامحمّدخان  قاجار تا اول  سلطنت  ناصرالدين  شاه  تمام  حوزه هاي  علميه  را در عتبات  عاليات  و اصفهان  در دست  داشتند و مردم  ايران  از آنها تقليد مي كردند. (5)

  مراجع  تقليد، نماينده  امام  عصر           يكي  از مطالبي  كه  وحيد بهبهاني  مطرح  و پيگيري  كرد و شاگردانش  هم  آن  را دنبال  كردند، مربوط  به  لزوم  تبعيت  شيعيان  از مجتهد و تعيين  شرايط  و وظايف  وي  است . در نوشته هاي  وحيد بهبهاني  و رسالات  و كتبي  كه  شاگردان  او نوشتند، بر چند اصل  مهم  زير تكيه  شده  است :

           1 ـ شيعيان  دو دسته  مي باشند: يا مجتهدند و يا مقلّد. كسي  كه  مجتهد نيست ، بايد از يك  مجتهد تقليد كرده  و از دستورات  و فتواهاي  او تبعيت  كند. فقها «مجتهد» را كسي  مي دانند كه  بتواند اجتهاد كند؛ يعني : «بتواند با ادلّه  عقليه  كليه  فروع  فقهيه  را از منابع  اصولي  آن  يعني  قرآن ، سنّت ، عقل  و اجماع  (اجماعي  كه  مورد قبول  شيعيان  است ؛ نه  اجماعي  كه  سنّيان  بدان  معتقدند) استنباط  كند». علاوه  بر آن  مجتهد بايد عادل  هم  باشد. «عادل » يعني  كسي  كه  كار بد نكند و گناهان  كبيره  مرتكب  نشود و در انجام  كار خوب  كوشا باشد. (6)

           2 ـ يكي  از وظايف  مجتهد «امر به  معروف  و نهي  از منكر» است  كه  در قرآن  مجيد به  دفعات  آمده  است . مجتهد وظيفه  دارد بگويد چه  كارهايي  خوب  است  و شيعيان  بايد انجام  دهند و چه  كارهايي  بد است  و شيعيان  نبايد انجام  دهند. و به  اين  دليل  كه  امر دين  منحصر و محدود به  نماز و روزه  و طاعات  و عبادات  نيست ، يك  شيعه  بايد در تمام  كارهاي  خود «امر به  معروف  و نهي  از منكر» را رعايت  كند. (7)

           3 ـ علماي  دين  و مراجع  تقليد براي  «شاهان  و حكّام » هم  استثنا قائل  نشدند و آنها را هم  شامل  جزو مردم  عادي  شمردند كه  يا بايد خود مجتهد باشند و يا بايد از يك  مجتهد تقليد كنند و از نظريات  و فتاوي  او تبعيت  نمايند، خصوصاً در امور مملكت  داري  و سياست ، چرا كه  در اسلام  سياست  هم  جزو امور دين  است . (8)

           با اين  مكتبي  كه  وحيد بهبهاني  و شاگردان  او ارائه  مي كردند، در حقيقت  «شاه  و حكّام » دستگاه  اجرايي  مجتهدين  مي شدند و علاوه  بر مشكل  مشروعيت  حكومت  شاهان  در غياب  امام ، مشكل  جديدي  شد. به  همين  جهت  علما از زمان  قاجار تا انقلاب  اسلامي  هرگز نتوانستند مشروعيت  كامل  براي  سلطنت  شاهان  قاجار و پهلوي  قائل  شوند. در دوره  قاجار و زمان  رضا شاه ، علما انتظار داشتند به  نحوي  در كار حكومت  شريك  باشند و نظريات  آنان  مورد توجّه  قرار گيرد. به  طور خلاصه  مي توان  گفت  كه  اصل  «مجتهد و مقلّد» منشاء و ريشه  تمام  اختلافات  علما با شاهان  قاجار و پهلوي  بوده  است .

           4 ـ اصل  ديگري  كه  قبلاً هم  بود، ولي  توسط  وحيد بهبهاني  و پيروان  مكتب  او احيا و تأكيد شد؛ اين  است  كه  مجتهد نايبان  عام  امام  غايب اند و وظيفه  دارند جامعه  را هدايت  كنند و حتي  بر جامعه  حكومت  نمايند». (9)

           قسمت  اخير (كه  مي گويد مجتهدان  نايبان  عام  امام  غايبند) موجب  شد شيعيان  اثني  عشري  آنچه  از وجوهات  شرعي  كه  به  «سهم  امام  ( 7 )» اختصاص  دارد، و نيمي  از «خمس » واجب  است ، به  هر مجتهدي  كه  به  او اعتماد دارند و او را به  نيابت  عامه  امام  ( 7 ) مي شناسند و يا به  علماي  دين  كه  از طرف  آن  مجتهد اجازه  يا وكالتي  براي  دريافت  «سهم  امام » دارند، پرداخت  كنند. در مذهب  شيعه  «خمس » از ساير وجوهات  شرعي  مهم تر است . خمس  بر هفت  چيز واجب  مي شود: منفعت  كسب ، معدن ، گنج ، مال  حلال  مخلوط  به  حرام ، جواهري  كه  به  واسطه  غوّاصي ، يعني  فرو رفتن  در دريا به  دست  مي آيد، غنيمت  جنگ ، زميني  كه  كافر ذمي  از مسلمان  بخرد». (10) شيعيان  از منافعي  كه  به  شرح  بالا به  دست  مي آورند، بايد يك  پنجم  آن  منافع  را (پس  از كسر مخارج ) به  عنوان  خمس  بپردازند.

           پرداخت  وجوهات  شرعيه  به  مجتهدين ، خصوصاً «سهم  امام  كه  نيمي  از خمس  است » موجب  شد مجتهدين  براي  كارهاي  خود اعتبارات  لازم  را به  دست  آورند و قدرت  و نفوذ آنها بيشتر شود. علاوه  بر آن  چون  پرداخت  كننده  اصلي  خمس ، «تجّار و كسبه » هستند؛ رابطه  مخصوصي  بين  آنها و علماي  دين  پيدا شد و اين  رابطه  دو طرفه  بود. در تمام  دوران  قاجاريه  و پهلوي  هرگاه  منافع  تجّار به  خطر مي افتاد، علما به  كمك  آنان  مي رفتند؛ مانند مسأله  «تحريم  تنباكو» و هرگاه  علما مي خواستند يك  برنامه  سياسي  يا اجتماعي  را اجرا كنند، تجّار از آنان  پشتيباني  مي كردند، مانند نهضت  مشروطيت  و انقلاب  اسلامي .

           يكي  ديگر از وجوهات  شرعي  كه  هر مسلمان  بايد پرداخت  كند، «زكات » است . زكات  بايد به  فقرا و مستحقّان  كه  در سوره  «توبه » در قرآن  مجيد مشخص  شده  است ، پرداخت  شود؛ ولي  لازم  نيست  زكات  از طريق  مجتهد به  مستحق  آن  پرداخت  شود؛ بلكه  خود شخص  مي تواند زكات  مال  خود را به  هر كس  كه  او را مستحق  و مشمول  بداند بپردازد. اين  امر موجب  شد آن  رابطه  پولي  كه  بين  تجّار و علماي  دين  پيدا شده ، بين  كشاورزان  كوچك  (كه  معمولاً مشمول  پرداخت  زكات  نمي شوند) و علما به  وجود نيايد، و احتمالاً به  همين  سبب  كشاورزان  هم  در قيامها و مبارزات  علما شركت  ننموده اند (11).

           موضوع  «امر به  معروف  و نهي  از منكر» كه  به  شرح  بالا از وظايف  مجتهدين  شمرده  شد، از ابتداي  صفويه  باعث  اختلافات  زيادي  بين  علما و دولت  بوده  است . علماي  ديني  معتقد بوده اند كه  هرچه  در «سنّت » نباشد و جديد باشد «بدعت » است  و شريعت  را متزلزل  مي كند و طبق  اصل  «امر به  معروف  و نهي  از منكر» بايد با آن  مبارزه  كرد. حتي  تغيير لباس  سربازان  و استفاده  از يونيفورم هايي  مشابه  لباس  سربازان  خارجي  (كه  براي  اولين  بار عباس  ميرزا در ارتش  نوين  خود متداول  كرد)، به  دستور علما حرام  شناخته  شد. اين  موضوع  پايه اي  براي  مخالفت  علما با هرچه  از فرنگ  و فرنگي  تقليد شود شد. اين  امر در تمام  دوره  قاجار از آغامحمّد خان  تا اواسط  سلطنت  ناصرالدين  شاه  توسط  تمام  علماي  دين  به  شدت  مراعات  مي شد، به  طوري  كه  حتي  تأسيس  مدارس  و تدريس  علوم  جديد، به  احتمال  اينكه  بعضي  از آن  علوم  و خاصّه  آن  چه  به  نام  «طبيعيات » ناميده  مي شود، با اعتقادات  ديني  اسلامي  سازگار نباشد، تا اواخر سلطنت  ناصرالدين  شاه  ممنوع  بود.

           امر به  معروف  و نهي  از منكر مشكل  بزرگ  ديگري  هم  به  وجود آورد و آن  اين  بود كه : عباس  ميرزا در نظام  نامه  ارتش  نوين  خود انضباط  و اطاعت  محض  از مافوق  را با با تأكيد بسيار روي  آن  گنجانيد و سزاي  عدم  اطاعت  از اوامر مافوق  را مجازاتهاي  شديد تعيين  كرد. گرچه  از روزگار باستان  و حتي  در جنگهاي  رسول  اكرم  ( 6 ) انضباط  و اطاعت  از مافوق  هميشه  وجود داشته ، ولي  وقتي  مشاورين  خارجي  عباس  ميرزا (يعني  افسران  فرانسوي ) اين  امر را مطرح  كردند، علماي  دين  آن  را خلاف  «امر به  معروف  و نهي  از منكر» دانستند.

           اين  مشكل  حتي  پس  از پيروزي  انقلاب  اسلامي  توسّط  عدّه اي  مطرح  شد و گفته  شد: «سرباز حق  ندارد اگر دستور مافوقش  مخالف  شرع  است ، انجام  دهد! تا اينكه  خميني  رهبر جمهوري  اسلامي  يك  فتواي  رسمي  در لزوم  اطاعت  از مافوق  در ارتش  صادر كرد و موضوع  مسكوت  شد.

  انتخاب  مرجع  تقليد

           موضوع  اينكه  «مردم  يا مجتهدند و يا مقلّد» موجب  شد شيعياني  كه  مجتهد نبودند، براي  خود مرجع  تقليدي  انتخاب  كنند. گرچه  قبلاً هم  شيعياني  كه  طرز اجراي  رسوم  ديني  را نمي دانستند، از يك  عالم  ديني  سئوال  مي كردند و طبق  آن  عمل  مي نمودند، ولي  هرگز اين  طور نبود كه  شيعيان  «مراجع » معيني  داشته  باشند و منحصراً از آنها تقليد كنند. انتخاب  مرجع  تقليد، از ابتداي  قاجاريه  كه  متداول  شد، آزادانه  و به  عهده  خود مردم  بوده  است . هر شيعه  وظيفه  دارد تحقيق  كند و عالم ترين  (= اعلم ) مجتهد عصر خود را انتخاب  كند و از او تقليد نمايد. و چون  عامه  مردم  قادر به  تشخيص  اعلميت  نيستند، و معمولاً امكان  «اعلميت » يك  نفر بسيار نادر است ، عملاً مردم  از مجتهدين  مختلف  تقليد مي كنند. شهرت  يك  مرجع  تقليد از روي  تعداد مقلّدين  او تعيين  مي شود و كثرت  مقلّدين  هر مرجع ، از روي  ميزان  وجوهات  شرعي  كه  شيعيان  براي  او مي فرستند معلوم  مي شود. (12)

           مجتهديني  كه  از زمان  وحيد بهبهاني  تاكنون  به  مقام  مرجعيت  تقليد رسيده اند، همه  داراي  مشخصات  و سابقه  مشابه  بوده  و در شرايط  زير همگي  مشترك  بوده اند:

           1 ـ همگي  در حوزه هاي  علميه  مشهور، دروس  «مقدّماتي » و «سطح » و «خارج » را تمام  كرده  و مجتهد جامع الشرايط  شده  و لااقل  از يكي  از مراجع  بزرگ  تقليد «اجازه  اجتهاد» در دست  داشته اند.

           2 ـ همگي  سالها در حوزه هاي  علميه  مشهور تدريس  كرده  و در حوزه  درس  آنان  تعداد زيادي  طلبه  حضور يافته  است .

           3 ـ همگي  ضمن  تدريس  علم  «فقه » و علم  «اصول  فقه » ساير علوم  ديني  را نيز تدريس  كرده  و در اين  موضوع  شهرت  يافته اند.

           4 ـ همگي  تأليفات  زياد (اعم  از كتاب ، رساله  و حاشيه نويسي ) داشته  و كتب  آنها در حوزه هاي  علميه  مورد بحث  و نقد قرار گرفته  است . مراجع  تقليدي  كه  كتب  آنها به  عنوان  كتاب  درسي  در حوزه هاي  علمي  تدريس  شود، از مقام  شامخ تر و مبرزتري  برخوردار هستند. (به  عنوان  مثال  از كتب  مشهور دو كتاب  تأليف  شيخ  مرتضي  انصاري ؛ يكي  به  نام  «فرائد الاصول » (= رسائل ) و ديگري  به  نام  «مكاسب » يا «مستأجر» و همچنين  كتاب  «كفايه الاصول »، تأليف  آخوند خراساني  كه  سالها است  در همه  حوزه هاي  علميه  الزاماً تدريس  مي شود).

           5 ـ اكثر مراجع  تقليد (نه  همگي  آنان ) رساله اي  هم  در باب  طرز اجراي  فروع  دين  منتشر مي كنند كه  به  آنها «رساله  علميه » اطلاق  مي شود. اين  رسالات  تقريباً همگي  مشابه  يكديگرند؛ مگر اينكه  در جزئيات  استثنا داشته  باشند و يا اينكه  احياناً مطالب  جديدي ، كه  از آن  به  «مسائل  مستحدثه » تعبير مي شود، مانند: سفته ، بيمه  و سرقفلي  در آن  ذكر شود كه  مرحوم  آقا محسن  حكيم  (م  1381 ق ) براي  اولين  مرتبه  در رساله  علميه  خود آوردند.

           امام  خميني  (ره ) نيز مطالبي  چون ) امر به  معروف  و نهي  از منكر، مسائل  سياسي  و دفاع  از كشور، تلقيح  مصنوعي ، پيوند اعضاي  بدن  انسان ، كار در مؤسسات  غير مسلمان  و امثال  آن  را براي  اولين  مرتبه  در رساله  توضيح المسائل  خود نوشتند و در رساله  «تحرير الوسيله » حتي  مسائل  تغيير جنسيت ، راديو و تلويزيون ، بليط  بخت آزمايي ، احكام  سفر با هواپيما و مسافرت  به  سيارات  ديگر و احكام  اسلام  در آن  سيارات  را هم  بحث  نموده اند. (13)

           6 ـ مراجع  تقليد همگي  اعلم  بوده اند. «اعلم » يعني  دانشمندترين  علما. اعلم  ممكن  است  در جهان  شيعه  اعلم  باشد و در آن  زمان  كسي  به  اعلميت  او آگاه  نباشد (مانند «شيخ  انصاري » در زمان  ناصرالدين  شاه ) و يا در ناحيه  خود اعلم  باشد مانند «حجه الاسلام » شفتي  در زمان  محمّد شاه  كه  اعلم  علماي  اصفهان  و تمام  نواحي  اطراف  آن  بود. بهترين  معيار براي  تشخيص  اعلميت ، تعداد و شهرت  شاگردان  مجتهد است . «قصص  العلما» در شرح  حال  شيخ  جعفر نجفي  (كاشف الغطاء) مي نويسد: «پس  از فوت ، پسرش  شيخ  علي ، به  جاي  پدر به  تدريس  ادامه  داد. شيخ  حسن  كه  برادر كوچك  بود به  شيخ  علي  گفت : وصيت  پدر آنست  كه  هر يك  از اولاد كه  «افقه » است  (يعني  علم  فقه  را بهتر مي داند) به  جاي  او بنشيند و تدريس  كند و من  افقه  مي باشم  ... شيخ  علي  در جواب  گفت : من  قطع  اين  مشاجره  را به  نحو احسن  خواهم  نمود، پس  من  از نجف  به  كربلا مي روم  و تو به  جاي  پدر بنشين . اگر طلّاب  در نجف  ماندند و به  درس  تو حاضر شدند، پس  تو «افقه » خواهي  بود و به  وصيّت  عمل  كن  و اگر طلّاب  مجلس  تو را شكستند و در كربلا جمع  شدند، پس  من  «افقه » خواهم  بود. پس  شيخ  علي  به  كربلا آمد و طلّاب  مجلس  شيخ  حسن  را شكستند و به  كربلا آمدند و به  مجلس  درس  شيخ  علي  حاضر شدند. چون  شيخ  حسن  حال  را بدين  منوال  ديد، به  كربلا آمد و برادرش  شيخ  علي  را به  نجف  برد و به  جاي  پدر نشانيد». اين  امر يك  بار ديگر هم  پس  از فوت  شيخ  انصاري  (در زمان  ناصرالدين  شاه ) اتّفاق  افتاد. اعتماد السلطنه  در كتاب  «المآثر و الا´ثر» مي نويسد: «بعد از فوت  شيخ  انصاري  (1281 ق ) ميرزا حبيب  رشتي  و ميرزا حسن  شيرازي  هر دو مرجع  مساوي  بودند، در سال  1287 ميرزا حسن  به  زيارت  مكّه  رفت  و در مراجعه  در سامرا سكني  گزيد ... ملّا محمّد كاظم  خراسان  و گروهي  از شاگردان  شيخ  انصاري  از نجف  به  سامرا رفتند. در اين  موقع  شاگردان  مبرز او، از جمله  ميرزا حسين  آشتياني ، شيخ  جعفر تستري ، آقا حسين  نجم  آبادي ، ميرزا عبدالرحيم  نهاوندي  و عدّه اي  ديگر در خانه  ميرزا حبيب  رشتي  جمع  شدند و تصميم  گرفتند ميرزاي  شيرازي  را به  عنوان  مرجع  جهان  تشيّع  معرفي  نمايند.» (14)

           تاريخ  نشان  داده  است : انتخاب  مرجع  تقليد از ابتدا تاكنون ، يعني  در دويست  سال  گذشته ، چه  قبل  از مشروطيت ، چه  در دوران  مشروطيت ، چه  در زمان  شاهاني  كه  به  امور ديني  علاقه مند بودند و چه  در زمان  شاهاني  كه  مي خواستند دين  از دولت  جدا باشد، چه  در زمان  حكومتهاي  ديكتاتوري  و چه  در دورانها دموكراسي ، هميشه  به  نحو طبيعي  و بدون  دخالت  دولتها (يا خارجيان ) و بدون  تقلّب ، از روي  نهايت  تقوي  و ايمان  و پاكي  انجام  گرفته  و مشابه  آن  در هيچ  كدام  از كشورهايي  كه  ادّعاي  دموكراسي  مي كنند، پيدا نشده  است ؛ چرا كه  در آن  كشورها، اگر به  طور مستقيم  در انتخابات  دخالت  نكنند، از طريق  تبليغات  و صرف  اموال  فراوان  و حزب  بازي  در تصميم  رأي دهندگان  دخالت  مي كنند، در صورتي  كه  در انتخاب  مرجع  تقليد شيعه  اثني  عشري ، نه  حزب  بازي  هست ، نه  تبليغ  و نه  خرج  پول ، نه  صندوق  انتخابات  و نه  رأي  انداختن ، و نتيجه  آن  هم  هميشه  صحيح  بوده  است .

           شيعيان  معتقدند كه  شخص  «امام  زمان » (عج ) در معرفي  و تعيين  «مرجع » مهم ترين  عامل  معنوي  مي باشند.

  رساله  توضيح المسائل

         همان طور كه  در بخش  سوم  توضيح  داده  شد، از زمان  امامان  رسم  بوده  كه  شيعيان  سئوالات  ديني  خود را مي نوشتند و براي  امام  مي فرستادند، ايشان  جوابها را مي نوشتند و پس  مي فرستادند. پس  از امامان  مردم  سئوالات  ديني  خود را از مجتهدين  بزرگ  مي پرسيدند و آن  مجتهدين  و يا مقلّدين  آنها اين  سئوال  و جوابها را تكثير كرده ، در اختيار ديگران  مي گذاشته اند.

           رساله هاي  جديد هم  از روي  همان  روش ، به  صورت  پاسخ  (فتوي ) در مسائل  ديني  است ؛ منتهي  ديگر سئوال  (حقيقي  يا فرضي ) در آن  ذكر نمي گردد بلكه  فقط  پاسخها به  ترتيب  احكام  دين  نوشته  مي شود. آيت اللّه  عظمي  بروجردي  نام  رساله  خود را «توضيح  المسائل » گذاردند، پس  از ايشان  بيشتر مراجع  ديگر هم  همين  نام  را براي  رساله  خود انتخاب  كرده اند؛ به  استثناي  آيت اللّه  العظمي  آقا سيّد ابوالحسين  اصفهاني  كه  رساله  خود را «وسيله  النجاه » ناميدند كه  كتاب  «تحريرالوسيله » امام  خميني  هم  تحشيه  آن  است  (15)

  مراجع  تقليد شيعه  در دو قرن  اخير

         به  طوري  كه  قبلاً گفته  شد، در زمان  آغامحمّدخان  قاجار، بزرگ ترين  فقيه  شيعه  «وحيد بهبهاني » بود كه  در سال  1208 وفات  كرد و شاگرد مبرز او «سيّد مهدي  بحرالعلوم » جاي  او نشست . بحرالعلوم  هم  در سال  1212 هم  زمان  با آغامحمّدخان  قاجار از دنيا رفت .

           در زمان  فتحعلي  شاه  مدت  بيست  سال  «شيخ  جعفر نجفي » در نجف  و «ميرزا ابوالقاسم  محقّق  قمي » در اصفهان  مراجع  درجه  يك  شيعه  اثني  عشري  بودند. اين  اولين  مرتبه  بعد از سقوط  صفويه  بود كه  يكي  از مراجع  تقليد، مركز كار و تدريس  خود را به  اصفهان  منتقل  مي كرد و از اين  تاريخ  به  بعد حوزه  علميه  اصفهان  مجدداً شهرت  به  دست  مي آورند.

           پس  از فوت  اين  دو فقيه  تا آخر سلطنت  محمّدشاه  قاجار فرزندان  شيخ  جعفر يكي  بعد از ديگري  در نجف  مرجع  تقليد شدند. ابتدا شيخ  علي  نجفي  پسر شيخ  جعفر كاشف  الغطاء، پس  از او برادرش  شيخ  حسن  نجفي  و هم  زمان  با شيخ  حسن ، شيخ  محمّد حسن  نجفي ، پسر شيخ  علي  نجفي  از مراجع  تقليد درجه  اول  شوند. مرجعيت  «شيخ  محمّد حسن  نجفي » مقارن  با سلطنت  محمّدشاه  قاجار است .

           در حوزه  علميه  اصفهان ، همان طور كه  گفتيم ، تا اواسط  سلطنت  فتحعلي  شاه ، ميرزا ابوالقاسم  محقّق  قمي ، يگانه  مرجع  درجه  اول  بود. از سال  1231 كه  او فوت  كرد، سيّد محمّد باقر شفتي  و حاج  ابراهيم  كلباسي  در اصفهان  مراجع  تقليد شدند. سيد محمّد باقر شفتي  را «حجه  الاسلام » مي ناميدند.

           پس  از فوت  شيخ  محمّد حسن  نجفي  در نجف ، شاگرد مبرز او «شيخ  مرتضي  انصاري » مرجع  تام  و بلا معارض  تمام  شيعيان  جهان  شد و آن  با اول  سلطنت  ناصرالدين  شاه  قاجار مقارن  بود. پس  از شيخ  مرتضي  انصاري  مرجعيت  به  شاگرد او حاج  ميرزا محمّد حسن  شيرازي  (صادر كننده  فتواي  منع  استعمال  تنباكو در زمان  ناصرالدين  شاه ) رسيد. ميرزاي  شيراز هم  مانند شيخ  انصاري  مرجعيت  تام  و بلا معارض  داشت .

           ميرزاي  شيرازي  يك  سال  قبل  از كشته  شدن  ناصرالدين  شاه  در گذشت . در زمان  مظفرالدين  شاه  مرجعيت  تقسيم  شد. در اين  زمان  آخوند ملّا كاظم  خراساني  (م  1329)، ميرزا محمّدتقي  شيرازي  (م  1238 در سامراء) سيّد محمّد كاظم  طباطبايي  يزدي  (م  1337) و آقا سيّد اسماعيل  صدر، همگي  مراجع  درجه  اول  بودند.

           در زمان  احمد شاه  قاجار و اوايل  سلطنت  پهلوي ، حاج  ميرزا محمّد حسين  غروي  ناييني ، حاج  سيّد ابوالحسن  اصفهاني  و سپس  حاج  آقا حسين  طباطبايي  قمي  در عتبات  و آقا شيخ  عبدالكريم  حائري يزدي  در قم  مراجع  درجه  اول  بودند. اين  براي  اولين  مرتبه  است  كه  «قم » محل  سكونت  يك  مرجع  تقليد درجه  اول  شد.

           پس  از آقا شيخ  عبدالكريم  حائري ، آقاي  آقاحسين  بروجردي  در قم  مرجع  تام  بلا معارض  بودند. پس  از ايشان  مرجعيت  تقسيم  شد و آقايان  محسن  حكيم ، سيّد محمود شاهرودي ، سيّد احمد خوانساري ، حاج  آقا روح اللّه  خميني ، آقا سيّد كاظم  شريعت  مداري ، آقا سيّد محمّدرضا گلپايگاني  و سپس  آقا سيّد ابوالقاسم  خويي ، آقا سيّدعلي  سيستاني  و آقا سيّد عبدالاعلي  سبزواري  مراجع  درجه  اول  در «نجف » و «قم » بودند و بدين  ترتيب  قم  داراي  چندين  مرجع  درجه  اول  شد تا انقلاب  اسلامي  كه  امام  خميني  رهبريت  و مرجعيت  تام  ايرانيان  را به  دست  گرفت . (16)

  مشروعيت  حكومت  قاجار

           همان  طور كه  قبلاً به  تفصيل  گفته  شد، علماي  شيعه  اثني  عشري  تقريباً هميشه  حكومت  را حق  مُسَلّم  امام  مي دانستند، ولي  چون  سلسله  صفويه  براي  اولين  بار دين  رسمي  ايران  را «شيعه  اثني  عشري » اعلام  كرده  بود، پس  از اينكه  نسب نويسان ، نسب  شاه  اسماعيل  را به  امام  موسي  كاظم  رساندند، علما موضوع  «مشروعيت » حكومت  آنها را مسكوت  گذاشتند.

           وقتي  آغا محمّد خان  قاجار به  سلطنت  رسيد، فقط  به  نيروي  شمشير خود متكّي  بود و مشكلات  خود را با كشتار دسته  جمعي  مخالفان  حل  مي كرد؛ لذا زياد نگران  اينكه  علما حكومت  او را مشروع  يا نامشروع  بدانند نبود؛ اما از آنجا كه  كشور ايران ، محصور ميان  كشورهاي  سنّي  مذهب  محصور شده  بود سعي  كرد از كار شاهان  صفوي  پيروي  كند و نيروي  «مذهب » را تقويت  نمايد و آن  را در اختيار خود بگيرد تا بتواند در مواقع  لزوم  احساسات  ملّي  مردم  را از طريق  مذهب  تحريك  كند و براي  دفاع  از كشور به  كار بگيرد. بدين  سبب  به  ملاّ محمّدحسن ، سمت  «ملاّباشي » داد و براي  او احترم  بسيار قائل  شد و آقا محمّد علي  «بهبهاني » را كه  از فقهاي  مشهور آن  زمان  بود، مجتهد دربار كرد تا بگويد كه  دربار شاه  از يك  مجتهد جامع الشرايط  تقليد مي كند. آغا محمّدخان ، مانند شاهان  صفوي ، «امام  جمعه » و «شيخ  الاسلام » هر شهر را شخصاً تعيين  مي كرد. بدين  ترتيب  علما در زمان  آغا محمّدخان  فقط  دخالت  محدودي  در امور كشوري  و شاهي  پيدا كردند.

           فتحعلي  شاه  كه  به  سلطنت  رسيد، برخلاف  آغا محمّدخان  شاهي  علاقه مند به  مذهب  بود و سعي  مي كرد كه  در صلح  و آرامش  زندگي  كند و تا مي تواند با مردم  به  مهرباني  رفتار نمايد، تا شايد قساوتها و آدم كشي هاي  عمويش ، آغا محمدخان ، از ياد مردم  برود. لذا علاوه  بر اينكه  «سيّد محمد طباطبايي  را در سمت  «مجتهد دربار» نگهداشت  تا موضوع  تقليد شاه  از مجتهد به  نحوي  حل  شود، براي  كسب  محبوبيت  و احراز حقّانيت  و به  دست  آوردن  نوعي  مشروعيت  به  تكاپو افتاد. ابتدا براي  ايجاد رشته  نسبي  و فاميلي  با سلسله  صفويه  تلاش  كرد تا بالاخره  با نوشتن  دو كتاب  تاريخ  به  نام  «سلوك  الحكام » و «شمايل  خاقان » به  وسيله  ميرزا تقي خان  فراهاني ، قاجار به  «سادات  صفوي » پيوند داده  شدند.

           براي  حل  كردن  مشكل  شرعي  شاه  به  زيارت  عتبات  عاليات  مشرّف  شد. در اين  مسافرت  فتحعلي  شاه  با علماي  مقيم  در عتبات  عاليات  ملاقات  كرد. «قصص  العلما» مي نويسد: «شيخ  جعفر كاشف  الغطاء كه  مرجع  تقليد و اعلم  علماي  آن  زمان  بود، فتحعلي  شاه  را اذن  در سلطنت  داد و او را نايب  خود قرار داد، البته  با چند شرط : كه  در هر فوجي  از لشكر مؤذّني  (كسي  كه  اذان  مي گويد) قرار دهد، امام  جماعت  در ميان  لشكر داشته  باشد و هر هفته  يك  روز وعظ  كرده  و تعليم  مسائل  كنند». (17)

           علاوه  بر آن  ملاّ احمد نراقي  (فقيه  مشهور و يكي  از استادان  شيخ  مرتضي  انصاري  و سيّد محمّد باقر شفتي ) نيز استدلال  كرد كه  ولايت  (= حكومت ) حقّ امام  زمان  است  و در غيبت  امام  زمان  حقّ «فقيه » است . اگر فقيه  عالي  قدري  شخصاً نخواهد حكومت  را بپذيرد، مي تواند آن  را وكالتاً بر عهده  پادشاه  عصر بگذارد.

           بدين  وسيله  حكومت  به  فتحعلي  شاه  تفويض  گرديد و فتحعلي  شاه  نوعي  «مشروعيت » يافت . ولي  پس  از فتحعلي  شاه  عدّه اي  از علما با اين  «فرضيه  بازي » و «نظر بازي » ملاّ احمد نراقي  مخالفت  كردند كه  مؤثرترين  آنها شيخ  مرتضي  انصاري ، شاگرد همان  ملاّ احمد نراقي  است  كه  در زمان  ناصرالدين  شاه  بزرگ  ترين  فقيه  و اولين  مرجع  تقليد بلامنازع  تمام  شيعيان  جهان  شد. مخالفت  شيخ  مرتضي  انصاري  با راه  حلي  كه  ملاّ احمد نراقي  ارائه  كرده  بود، در رابطه  و رفتار علماي  دين  با ناصرالدين  شاه  اثر بسيار گذاشت  و با وجود اينكه  برخي  ديگر از علما مانند شيخ  فضل  اللّه  نوري  (شاگرد ميرزاي  شيرازي ) نظريه  ملاّ احمد نراقي  را تأييد كردند و سخني  درباره  نامشروع  بودن  سلاطين  وقت  نگفتند، با اين  همه  نامشروع  بودن  سلطنت  قاجار هميشه  مايه اي  براي  مخالفت هاي  علماي  شيعه  اثني  عشري  با سلاطين  بود. (18) عدم  مشروعيت  سلطنت  قاجار در بين  برخي  علما چنان  شدّت  داشت  كه  حتي  حاضر نبودند با دختران  شاه  ازدواج  نمايند. ميرزا محمّد تنكابني  در «قصص  العلما» مي نويسد: «... ضياءالسلطنه  كه  يكي  از دختران  خاقان  مغفور فتحعلي  شاه  بود و نهايت  مشهوره  در كمال  مال  و جمال  بود، فتحعلي  شاه  از مرحوم  آخوند ملاّ حسن  يزدي  (صاحب  مهيج  الاحزان ) خواهش  نمود كه  ضياءالسلطنه  را به  فرزند آخوند تزويج  نمايد، قبول  نكرد» همچنين  مي نويسد: «ميرزاي  قمي ، «صاحب  قوانين » را پسري  بود و مرحوم  فتحعلي  شاه  خواهش  نمود كه  يكي  از دخترهاي  خود را به  پسر ميرزا داده  باشد... ميرزا از خداي  تعالي  خواست  كه  اگر بايد شاهزاده  به  مزاوجت  پسر من  در آيد، پس  پسر مرا مرگ  بده . پس  از اين  دعا پسر ميرزا در ميان  حوض خانه  غرق  شد و وفات  يافت ». (19)

           مخالفت  علما با شاهان  طوري  بود كه  مرحوم  حاج  ميرزا حسن  شيرازي  كه  فتواي  تحريم  تنباكو را صادر كرد، مكرر اين  «حديث » را ذكر مي كرد: «اگر شما علما را در خانه  شاهان  ديديد، بگوييد كه  علما بدند و شاهان  هم  بدند. و اگر شما شاهان  را در خانه  علما ديديد، بگوييد علما خوب  و شاهان  هم  خوبند». در دوران  قاجار هر دو روش  ديده  مي شد؛ گاهي  علما به  در خانه  شاهان  و گاهي  شاهان  به  در خانه  علما مي رفتند (20).

           اين  اختلافات  علما و شاهان  و اينكه  علما خود را «نماينده  امام  غايب » مي دانستند و مي گفتند: «شاهان  چون  مجتهد نيستد، بايد از مجتهدان  تقليد كنند»، دويست  سال  ادامه  يافت  تا شروع  «قيام  امام  خميني » كه  مايه  و پايه  اصلي  براي  پي ريزي  رژيم  جمهوري  اسلامي  و ولايت  فقيه  شد. (21)

  توسعه  روز افزون  نفوذ علما

         همان  طور كه  گفتيم ، شروع  سلطنت  قاجاريه  با انقلاب  فرانسه  هم  زمان  بود در اثر انقلاب  فرانسه  نفوذ و قدرت  علماي  مسيحي  و كليساها در فرانسه  و متعاقب  آن  در اروپا، پس  از قرنها، از ميان  رفت . پس  از انقلاب  فرانسه ، ناپلئون  روي  كار آمد. حكومت  ناپلئون  با سلطنت  فتحعلي  شاه  مقارن  بود. همان  روزگاري  كه  ناپلئون  ممالك  اروپا را يكي  بعد از ديگري  فتح  مي كرد و دست  كليساها را از دخالت  در كارهاي  دولتي  كوتاه  مي نمود، فتحعلي  شاه  در ايران ، تا آنجا كه  مي توانست  علما را دعوت  مي كرد كه  از عتبات  عاليات  به  ايران  بيايند او از نظريات  و فتواهاي  آنان  تبعيت  مي كرد و كارهاي  مملكتي  را با نظر آنان  انجام  مي داد.

           در زمان  فتحعلي  شاه ، مانند زمان  شاه  سلطان  حسين  علما به  حداكثر نفوذ خود رسيدند و در تمام  وقايع  مهم  مملكتي  دخالت  داشتند. (22)

           حتي  فتحعلي  شاه  علما را به  مأموريتهاي  دولتي  مي فرستاد، مانند «آقا محمّد ابراهيم  شيخ  الاسلام  خويي » كه  به  استامبول  فرستاده  شد تا نامه  تبريك  شاه  را به  سلطان  مصطفي  چهارم  برساند و «علي  اصغر ملاّباشي » كه  به  عنوان  وزير همراه  استاندار به  كرمان  فرستاد.

           در سياست  خارجي ، خصوصاً در مورد روابط  ايران  با عراق . عراق  دخالت  زيادي  داشتند. گرچه  تحت  تصرّف  عثماني  بود، ولي  حاكم  نواحي  مقدّسه  با نظر ايران  انتخاب  مي شد. در سال  1219 قمري  دولت  ايران  اختلافي  با عراق  پيدا كرد و ارتش  خود را به  طرف  بغداد روانه  كرد. «علي  پاشا»، حاكم  بغداد «شيخ  جعفر نجفي » (كاشف  الغطاء) را براي  وساطت  فرستاد و ارتش  ايران  متوقّف  شد. چندي  بعد (سال  1234 ق ) باز روابط  ايران  و عراق  در مورد كردستان  تيره  شد و «آقا احمد كرمانشاهي » مجتهد مقيم  كربلا واسطه  شد. در 1236 قمري  «شيخ  موسي  نجفي »، فرزند شيخ  جعفر واسطه  بين  ايران  و عراق  شد و دولت  ايران  از قشون كشي  صرف نظر نمود. (23)

           فتحعلي  شاه  به  تعمير و طلاكاري  اماكن  مقدّسه  علاقه  زيادي  داشت . طلا كاري  گنبد كربلا كه  در زمان  آغا محمّدخان  انجام  گرفته  و بعد خراب  شده  بود مجدداً با آجرهاي  طلا ساخته  شد، گلدسته هاي  آنجا هم  طلا كاري  شد و ضريح  نو ساخته  شده  از طلا در كربلا كار گذاشته  شد، «شاه  چراغ  شيراز» تعمير شد، در قم  «دَرِ طلا» و «ضريح  طلا» نصب  گرديد و ايوان  جلو تعمير، مرمر كاري  و كاشي  كاري  شد. علاوه  بر اينها «مدرسه  فيضيه » در قم  ساخته  شد و مدرسه  «امام  حسن  عسگري » تعمير گرديد. يك  دارالشفا (بيمارستان )، چند كاروانسرا و حمام  در قم  ساخته  شد و ساكنان  قم  از پرداخت  ماليات  معاف  شدند. هداياي  نقدي  زيادي  از طرف  شاه  و وزرا و مردم  به  آستانه  قم  ارسال  مي شد، كتابهاي  زيادي  در امور ديني  نوشته  شد و علما تشويق  شدند از عراق  به  ايران  بيايند. عدّه  زيادي  از علما در تهران  ساكن  بودند و شاه  براي  اينكه  اعتقاد مذهبي  خود را ثابت  كند، مرتباً از آنها ديدار مي كرد، شاهزادگان  و وزرا هم  رفتار شاه  را الگوي  خود قرار داده  بودند و سعي  مي كردند علما را از خود راضي  كنند و ثابت  نمايند كه  افرادي  با تقوا هستند. فتحعلي  شاه  مساجد زيادي  ساخت ، ساختمان  مسجد جمعه  تهران  كه  به  نام  «مسجد شاه » مشهور شد و ساخت  آن  در زمان  آغا محمّدخان  شروع  شده  بود، در زمان  فتحعلي  شاه  تمام  شد. علاوه  بر اينها ساليانه  صد هزار تومان  نقد و صد هزار مَن  گندم  توسط  ملاّ اسماعيل  مازندراني  (مقسّم  الصدقات ) بين  سادات  و علما تقسيم  مي شد (24).

           فتحعلي  شاه  هم  رسم  آغا محمّدخان  را ادامه  داد و مانند شاهان  صفوي ، براي  هر شهر يك  «شيخ الاسلام » و يك  «امام  جمعه » انتخاب  مي كرد. چون  فتحعلي  شاه  شيخ  الاسلام  را از بين  مجتهدين  مورد اعتماد مردم  آن  شهر انتخاب  مي كرد، معمولاً مردم  او را به  شيخ  الاسلامي  قبول  داشتند و شيخ  الاسلام ها هم  اغلب  فارغ  از نفوذ دولت ، آراي  خود را ابراز مي كردند. وقتي  كه  مسجد جمعه  تهران  تمام  شد، شاه  نامه اي  به  «ميرزا ابوالقاسم  قمي »، فقيه  مشهوري  كه  در اصفهان  زندگي  مي كرد، نوشت  كه  شخصي  را براي  امامت  اين  مسجد معرفي  كند. او هم  يكي  از شاگردان  خود «سيّد محمّد باقر شفتي » را معرفي  كرد، ولي  شفتي  با وجود اصرار زياد، امامت  مسجد را قبول  نكرد اين  موجب  بالا رفتن  اعتبار وي  شد و بعدها از بانفوذترين  مجتهدان  ايران  شد. اين  كار شفتي  نشان  داد كه  با وجود تمام  كوششي  كه  فتحعلي  شاه  مي كرد، باز هم  از نظر بيشتر علما حكومت  او مشروع  نبود (25).

           يكي  از مظاهر قدرت  علما كه  در زمان  قاجاريه  خيلي  متداول  شد، «بست  نشستن » در خانه  آنها بود (26) افرادي  به  نام  «فرار از ستمگري  حكومتهاي  نامشروع » به  خانه  علما كه  (پشتيبان  ضعفا و يگانه  مرجع   مشروع  بودند) پناه  مي آوردند و بست  مي نشستند، دولت  هم  نمي توانست  آنان  را از خانه  علما بيرون  بكشد و مورد تعقيب  قرار دهد؛ حتي  اگر دزد يا قاتل  بودند (27). علما هم  با بست  نشستن  آنها در خانه هايشان  مخالفت  نمي كردند؛ چون  بست  نشستن  اعتبار آنها را بالا مي برد.

           اولين  كسي  كه  با بست  نشستن  در خانه  علما مخالفت  كرد، «اميركبير» بود كه  بست خانه  حاج  ميرزا علي  اصغر تبريزي  شيخ الاسلام  و امام  جمعه  تبريز را شكست  و سپس  بست  حاج  سيّد زين العابدين  امام  جمعه  تهران  و ساير علما را ممنوع  كرد. سپهسالار هم  در اين  راه  كوشش  كرد، ولي  اين  بست  شكستنها موقّتي  بود و باز متداول  گشت  تا اينكه  رضاشاه  از اوايل  كودتا بست  نشستن  را در همه  جا به  كلي  ممنوع  كرد. بعد از رضا شاه  هم  كوششي  در به  برقراري  مجدّد «بست  نشستن » در خانه  علما انجام  نشد، ولي  «بست  نشستن » در مجلس  شوراي  ملّي  در زمان  محمّدرضا شاه  باز متداول  شد و رجال  سياسي  چندين  بار از آن  استفاده  كردند.

           البته  در دوران  قاجار، برخي  اوقات  علما هم  از طرف  دولت  تنبيه  مي شدند. مثلاً در سال  1229 قمري  ملاّ محمّد تقي  زنجاني ، پيشنماز يكي  از مساجد تهران ، با مرد مستي  مواجه  شد. ملاّ با مريدانش  به  محله  ارمني ها حمله  كرده ، خمره هاي  شراب  را شكستند. شاه  به  عنوان  اين  كه  ارمني ها تحت  حفاظت  اسلام  هستند، دستور داد زيان  ارمني ها پرداخت  گردد و ملاّ محمّد تقي  از تهران  تبعيد شد. همچنين  در سال  1230 قمري  ملاّ حسن  نامي  در يزد با هوداران  خود به  خانه  «شاه  خليل  اللّه »، امام  اسماعيلي ها، حمله  كرد و شاه  خليل  اللّه  و دو نفر از مريدانش  كشته  شدند. حاكم  يزد، ملاّ حسن  را دستگير و به  تهران  اعزام  داشت . در تهران  شاه  ملاّ را فك  كرد و ريشش  را تراشيد. فتحعلي  شاه  براي  جبران  خسارت ، دختر خود سرو جهان  خانم  را به  ازدواج  آقاخان  محلاّتي  پسر شاه  خليل الله  كه  به  جاي  پدر رئيس  فرقه  اسماعيلي  شده  بود داد و او را حاكم  قم  كرد تا فرقه  اسماعيليه  راضي  باشند (28).

           روابط  شخصي  فتحعلي  شاه  با بزرگ ترين  مرجع  تقليد زمان  خود «شيخ  جعفر نجفي  كاشف  الغطاء» حسنه  بود، به  طوري  كه  گفتيم ؛ فتحعلي  شاه  در سال  تاجگذاري  به  نجف  نزد شيخ  جعفر رفت  و او فتحعلي شاه  را نايب  خود قرار داد وبا شرايطي  اجازه  سلطنت  را به  او داد، ولي  «قصص  العلما» مي نويسد: «چند سال  بعد فتحعلي  شاه  به  جهت  امري  از جناب  شيخ  (جعفر نجفي ) دلتنگ  شد... تا زماني  كه  شيخ  وارد تهران  شد. پادشاه  به  امين الدوله  گفت  كه  من  ديدن  از شيخ  نمي كنم  و حكم  كرد كه  او را به  خانه  شاهي  راه  ندهند. شيخ  روزي  به  عزم  ديدن  پادشاه  وارد ارك  شد. حجاب  و دربانان  و حوسه  و ملازمين  استقبال  شيخ  نمودند و دست  مباركش  را بوسيّدند... شاه  به  امين الدوله  گفت  كه  چون  به  مجلس  آيد، براي  او تعظيم  و تكريم  نمي كنيم ؛ پس  چون  شيخ  خواست  كه  از درجات  قصر بالا برود، بلند «يا اللّه » گفت . سلطان  بي اختيار از جاي  برخاست  و به  استقبال  شيخ  شتافت  و دست  شيخ  را گرفت  و از پله  بالا آورد، پس  نشستند. بعد از انقضاي  مجلس  امين الدوله  به  سلطان  عرض  كرد: «شما فرمايش  داشتيد براي  شيخ  تواضع  نكنيد، چگونه  قضيه  به  عكس  نتيجه  داد؟» سلطان  فرمود: «چون  شيخ  صداي  اللّه  اكبر بلند كرد، ديدم  كه  ماري  عظيم  روبروي  من  حاضر است  و مي خواهد بر روي  سينه  من  بجهد و مرا اذيت  كند؛ پس  بي اختيار از جاي  خود برخاستم  و دست  شيخ  را گرفتم ، از آن  پس  مار مفقود شد».

           يكي  ديگر از مجتهدين  معروف  زمان  فتحعلي  شاه ، «حاجي  ملاّ احمد نراقي » است  كه  در نجف  نزد سيّدمهدي  بحرالعلوم  و شيخ  جعفر كاشف  الغطاء تحصيلات  خود را تمام  كرد و پس  از چندي  به  ايران  آمد و در كاشان  ساكن  شد. هنگامي  كه  ملاّ احمد در كاشان  زندگي  مي كرد، حاكمي  مأمور كاشان  شد كه  مرد ظالمي  بود و حاجي  ملاّ احمد او را از كاشان  بيرون  كرد. «قصص  العلما» (29) مي نويسد: «فتحعلي  شاه  حاجي  ملاّ احمد را از كاشان  احضار كرد و در مجلس  با او تغيّر نمود كه  شما در اوضاع  سلطنت  اخلال  مي نماييد و حاكم  را اخراج  مي كنيد... حاجي  ملاّ احمد آستين  بالا زد، هر دو دست  به  آسمان  بلند كرد، چشمانش  پر از اشك  شد و عرض  كرد: «بار خدايا، اين  سلطان  ظالم  حاكم  ظالمي  بر مردم  قرار داد، من  رفع  ستم  نمودم  و اين  ظالم  بر من  متغيّر است ». چون  خواست  نفرين  كند، فتحعلي  شاه  بي اختيار از جاي  برخاست  و دستهاي  حاجي  را گرفت  و به  زير آورد و در مقام  معذرت  بر آمد و حاجي  را از خود راضي  ساخت » (30)

           اكثر علماي  زمان  فتحعلي  شاه ، به  شدت  با «صوفيه » مخالف  بودند و شاه  هم  براي  ارضاي  علما، طرفداران  صوفيه  را كه  بين  شاهزادگان  و حكّام  زياد بودند از كار بر كنار مي كرد.

           در زمان  فتحعلي  شاه  مخاصمات  علماي  «مكتب  اصولي » با علماي  «مكتب  اخباري » به  پيروزي  اصوليها منجر شد و مكتب  اخباري  به  كلّي  از بين  رفت ، ولي  مكاتب  ديگري  مانند «مكتب  شيخي » توسط  شيخ  احمد احسائي  ظهور كرد.

           به  طور خلاصه  فتحعلي  شاه  بيشتر از تمام  شاهان  بعدي  خود به  اصول  شيعه  معتقد و به  مسائل  مذهبي  علاقه  نشان  مي داد. او اغلب  با علما در مورد مباحث  فقهي  به  مناظره  مي پرداخت  و مايل  بود علما را در «فقه » و «اصول » عالم  بدانند. احترام  زيادي  كه  فتحعلي  شاه  و حكّام  ولايات  به  علما مي گذاشتند، موجب  شد كه :

           1 ـ ميزان  نفوذ و دخالت  علما در كارهاي  دولتي  خصوصاً امور اجتماعي  و قضايي  بسيار زياد شود.

           2 ـ دادگاههاي  شرع  قدرت  زيادي  به  دست  آورند.

           3 ـ جمع آوري  زكات  كه  هميشه  امري  اختياري  بوده ، در برخي  موارد حالت  الزام  و اجبار به  خود بگيرد.

           4 ـ تعداد علماي  دين  و مدارس  ديني  بسيار زياد شود.

           5 ـ بست  نشستن  در خانه  علما گسترش  يابد.

           6 ـ كليه  امور مربوط  به  قراردادها و عقدنامه هاي  ازدواج ، عقود و خريد و فروش  و تقسيم نامه  اموال  موروثي ، وصيتها، قباله ها و ديگر اسناد به  وسيله  ممهور كردن  آنها به  مهر «مجتهد» انجام  مي گرفت  و دولت  در اين  كار دخالتي  نداشت .

           7 ـ تمام  موقوفات  عام  تحت  نظر مجتهدين  قرار گرفت .

           با وجود اينكه  فتحعلي  شاه  حقيقتاً متدّين  بود و از تمام  شاهان  قبل  از خود بيشتر در توسعه  قدرت  علما اقدام  كرد، معذالك  علما فتحعلي  شاه  را شاهي  «ستمگر» مي دانستند، نه  شاه  عادل ؛ به  طوريكه : «مهد عليا مادر فتحعلي  شاه  به  نجف  رفت  و در آنجا به  خانه  شيخ  جعفر نجفي ... رفته  و به  شيخ  عرض  كرد كه  چون  پسرم  شاه  است ، لهذا ظلم  و ستم  از او و بستگان  ما به  رعايا واقع  مي شود. از شما مستدعيم  كه  قسمي  فرموده  باشيد كه  خداي  تعالي  از گناهان  ما در گذشته  و ما را با صديقه  كبري  ( 7 ) محشور نمايد». (32)

           از لحاظ  مطالعه  روابط  علماي  دين  با شاهان  قاجار مطالعه  روابط  «عباس  ميرزا»، پسر فتحعلي  شاه  و «قائم  مقام » وزير عبّاس  ميرزا با علما نيز بسيار مهم  است ؛ چرا كه  عباس  ميرزا با وجود اينكه  شاهزاده اي  مسلمان  و پاينبده  

 

+ نوشته شده در  جمعه نهم دی 1390ساعت 0:43  توسط مهدی  | 

بزرگان

+ نوشته شده در  جمعه نهم دی 1390ساعت 0:39  توسط مهدی  | 

تاریخ ما

تاریخ ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

پرش به: ناوبری, جستجو

تاریخ ایران

ایران پیش از آریایی‌ها

 

ایلامیان

 

تاریخ ایران پیش از اسلام

 

ماد

 

هخامنشیان

 

سلوکیان

 

اشکانیان

 

ساسانیان

 

تاریخ ایران پس از اسلام

 

ایران در دوران خلافت

 

امویان

 

عباسیان

 

ایران در دوران حکومت‌های محلی

 

طاهریان

 

صفاریان

 

سامانیان

 

زیاریان

 

بوییان

 

غزنویان

 

سلجوقیان

 

خوارزمشاهیان

 

ایران در دوره مغول

 

ایلخانیان

 

ایران در دوران ملوک‌الطوایفی

 

اتابکان فارس

 

جلایریان

 

چوپانیان

 

سربداران

 

تیموریان

 

مرعشیان

 

کیائیان

 

قراقویونلو

 

آق‌قویونلو

 

هزاراسپیان

 

ایران در دوران حکومت‌های ملی

 

صفوی

 

افشاریان

 

زند

 

قاجار

 

پهلوی

 

جمهوری اسلامی

 

موضوعی

 

تاریخ معاصر ایران

 

تاریخ مذاهب ایران

 

 

تاریخ زبان و ادبیات ایران

 

جغرافیای ایران

 

استان‌های تاریخی ایران

 

اقتصاد ایران

 

گاهشمار تاریخ ایران

 

پروژه ایران

 

هنگامی که سخن از تاریخ ایران می‌رود باید به این نکته توجه داشت که آیا منظور تاریخ اقوام و مردمانی است که از سرآغاز تاریخ تا کنون در مرزهای سیاسی ایران امروزی زیسته‌اند یا تاریخ اقوام و مردمانی است که خود را به نحوی از انحاء ایرانی می‌خوانده‌اند و در جغرافیایی که دربرگیرندهٔ ایران امروز و سرزمینهایی که از دیدگاه تاریخی بخشی از ایران بزرگ (ایرانشهر) بوده‌است زیسته‌اند. گاه تاریخ ایران را از ورود آریایی‌ها (که نام ایران نیز از ایشان گرفته شده‌است) به فلات ایران آغاز می‌کنند. ولی این به این معنی نیست که فلات ایران تا پیش از ورود ایشان خالی از سکنه یا تمدن بوده‌است. پیش از ورود آرییایان به فلات ایران تمدنهای بسیار کهنی در این محل شکفته و پژمرده بودند و تعدادی نیز هنوز شکوفا. برای نمونه تمدن شهر سوخته (در سیستان)، تمدن عیلام (در شمال خوزستان)، تمدن جیرفت (در کرمان)، تمدن ساکنان تپه سیلک (در کاشان)، تمدن اورارتو (در آذربایجان)، تپه گیان (در نهاوند) و تمدن کاسی‌ها (در لرستان امروز) ذکر می‌شود.

نکتهٔ مهم دیگر شناخت وضع مناطق داخلی ایران در زمان شکل‌گیری و رواج تمدن‌های کهن است. یعنی فهم اینکه در زمان تمدن‌ها و دولت‌های باستانی چون سومر، کلده، اور، بابل، آشور، اورارتو و نظائر آن، وضع این مناطق داخلی فلات ایران، که مجزا از منطقه مستقیم تحت حاکمیت این تمدن‌ها و دولت‌ها بوده‌است، به چه نحوی جریان داشته است؟

ایران پیش از آریاییان

پیش از آریاییان تمدن‌های شهر سوخته (در سیستان)، تمدن ایلام (در شمال خوزستان)، تمدن جیرفت (در کرمان)، تمدن ساکنان تپه سیلک (در کاشان)، تمدن اورارتو (در آذربایجان)، تپه گیان (در نهاوند) و تمدن کاسی‌ها‌ (در كرمانشاه و لرستان) و تپورها در تبرستان (مازندران)در سرزمین ایران بودند.

ایلامیان یا عیلامی‌ها از هزاره چهارم پ. م. تا هزاره نخست پ. م.، بر بخش بزرگی از مناطق جنوب غربی پشتهٔ ایران فرمانروایی کردند. به قدرت رسیدن حکومت ایلامیان و قدرت یافتن سلسلهٔ عیلامی پادشاهی اوان در شمال دشت خوزستان مهم‌ترین رویداد سیاسی ایران در هزاره سوم پ. م. است. تا پیش از ورود مادها و پارسها، تاریخ سرزمین ایران منحصر به تاریخ عیلام است.

دانش پژوهشی‌های نوین نشان می دهد که عنصر ایرانی زبان همواره در میان تیره‌های به اصطلاح آسیانیک دخیل بوده اند.[۱]

ایران و آریاییان  نظریه‌ای که امروز بیش از هر نظریهٔ دیگری در میان صاحب‌نظران مقبول است اینست که قبایلی که خود را آریایی (آریایی در زبان ایشان به معنی شریف یا نجیب بود) می‌خوانندند در اواخر هزارهٔ دوم پیش از میلاد (در این تاریخ اختلاف بسیار است) به فلات ایران سرازیر شدند. از بررسی اساطیر و زبان ایشان برمی‌آید که ایشان خویشاوندی نزدیک با هندیان داشتند و گویا پیش از آمدن آنان به ایران و مهاجرت دستهٔ دیگر به هند با هم می‌زیستند. به هر حال آنچه مسلم است اینست که هر دو دسته خود را آریایی می‌خواندند.

بخشبندی تاریخ ایران نکتهٔ دیگر آنکه معمولاً تاریخ ایران را به دو دورهٔ کلی تاریخ ایران پیش از اسلام و تاریخ ایران پس از اسلام تقسیم می‌کنند.

دو روایت مختلف از تاریخ ایران پیش از اسلام وجود دارد: یکی روایت سنتی که مبتنی بر تواریخ سنتی است (شامل شاهنامه‌) و از نخستین پادشاه کیومرث (که پادشاه جهان و نه فقط ایران است) آغاز می‌شود و شامل سلسله‌های پادشاهی پیشدادیان، کیانیان، ملوک‌الطوایفی (اشکانیان) و ساسانیان است. این روایت سنتی به یک معنی روایتی اسطوره‌ای از تاریخ ایران است و شامل اطلاعات ذی‌قیمت مردم‌شناسانه و اسطوره‌شناسانه‌است.روایت دیگر روایت مبتنی بر تواریخ خارجی (شامل تواریخ یونانی، ارمنی، رومی) و مدارک و یافته‌های باستانشناسی (شامل کتیبه‌ها و سکه‌ها) و به طور کلی روایتی مدرن و علمی‌است. در این روایت خاندان‌های پادشاهی در ایران پیش از اسلام از قرار زیرند: مادها، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان.  شاید بسیاری باور ننمایند که از سال سی‌ام هجری که سال مرگ یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی است تا سال ۱۳۴۴ه‍.ق(=۱۳۰۴ه‍.خ) که تاریخ برافتادن قاجاریان می‌باشد در درون حدود طبیعی ایران بیش از یکصد و پنجاه خاندان به استقلال یا نیمه استقلال پادشاهی کرده‌اند و از میان ایشان تنها چهار خاندان سلجوقیان و مغولان و صفویان و نادر شاه را می‌توان گفت که بر سراسر ایران حکمروا بودند. از دیگران طاهریان، سامانیان، صفاریان، غزنویان، بویهـیان، خوارزمشـاهیان، قره‌قویونلویان، آق‌قویونلویان، زندیان، قاجاریان اگر چه پادشاهان بزرگ و بنام بودند هیچ کدام سراسر ایران را زیر فرمان نداشتند. آن دیگران هم جز خاندان‌های کوچکی نبودند که هر کدام بر یک یا دو ولایت فرمانروا بودند.[۲]

در زمینه دودمان‌ها باید این را به اشاره یادآوری کرد که در یک دوره که آل جلایر نیز بر بخش‌هایی از ایرانزمین فرمان می‌راندند، حدود بیست دودمان بر ایران فرمانروا بودند.

 

نگاره‌ای سراسرنما از تخت جمشید

دودمان‌های دوران پیش از اسلام

دودمان‌های دوران پس از اسلام

بازگویی تاریخ ایران در دانش غربی‌ها از تاریخ ایران همیشه دست دوم بوده و به شدت تحت تأثیر دشمنی تاریخ‌نویسان یونان باستان با ایران قرار دارد. نسل‌های پیاپی تحصیل‌کردگان اروپایی عادت کرده‌اند ایران را از منظر نوشته‌های خصمانه هرودوت و روایات او از جنگ با ایران ببینند. در تاریخ‌نویسی اعراب سنی در مورد ایران هم همین دشمنی و یک‌جانبه‌نویسی دیده می‌شود.[۳] برای بیشتر مردم جهان نیز آشنایی با تاریخ ایران از طریق این گونه نوشته‌های اروپائیان صورت می‌گیرد.

نقشهٔ ایران در قرن سیزدهم پیش از میلاد نقشهٔ ایران در قرن سوم پیش از میلاد نقشهٔ ایران در قرن دوم پیش از میلاد نقشهٔ ایران در قرن یکم پیش از میلادنقشهٔ ایران در قرن یکم

نقشهٔ ایران در قرن دوم  نقشهٔ ایران در قرن سوم نقشهٔ ایران در سال ۳۲۳ میلادی

نقشهٔ ایران در قرن چهارم  نقشهٔ ایران در قرن پنجم

نقشهٔ ایران در سال ۵۶۵ میلادی نقشهٔ ایران در قرن ششم نقشهٔ ایران در قرن هفتم

نقشهٔ ایران در قرن هشتم  نقشهٔ ایران در قرن نهم

نقشهٔ ایران در قرن دهم نقشهٔ ایران در قرن دوازدهم

پانویس   محسنی، محمد رضا 1389: "پان ترکیسم، ایران و آذربایجان" انتشارات سمرقند، ص 178

  1. کسروی، احمد، شهریاران گمنام، چاپ هفتم، تهران: انتشارات جامی ۱۳۷۷، ص۱۰
  2. Bunting, Madeleine, Empire of the mind, in: The Guardian, 31 January 2009, accessed: Febr. 2009.

منابع تاریخ ایران - دکتر خنجی تاریخ اجتماعی ایران. مرتضی راوندی. تهران، ۱۳۵۴

  • تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ا. آ. گرانتوسکی - م. آ. داندامایو، مترجم، کیخسرو کشاورزی، ناشر: مروارید ۱۳۸۵
  • تاریخ ایران از عهد باستان تا قرن ۱۸، پیگولووسکایا، ترجمه کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۳.

پیوند به بیرون  قیام‌های ایرانیان در طول تاریخ    تاریخ خلاصه ایران   نوابغ تاریخ ایران   بنیاد فرهنگ کاشان

 

+ نوشته شده در  جمعه نهم دی 1390ساعت 0:26  توسط مهدی  | 

آدمهای موفق


آدم های موفق خودشان را با افرادی كه با آنها هم فكر هستند، متحد می‌كنند. آنها اهمیت و ارزش قسمتی از یك گروه بودن را می‌دانند و می توان گفت آدم های موفق 30 فرق کلی با دیگران دارند که دانستن آنها بد نیست :


1. فرصت‌هایی را می‌بینند و پیدا می‌كنند كه دیگران آنها را نمی‌بینند.  2. از مشكلات درس می‌گیرند، در حالی كه دیگران فقط مشكلات را می‌بینند.

3.
روی راه‌حل‌ها تمركز می‌كنند.  4. هوشیارانه و روشمندانه موفقیت‌شان را می‌سازند، در زمانی كه دیگران آرزو می‌كنند موفقیت به سراغ‌شان‌ آید.

5.
مثل بقیه ترس‌هایی دارند ولی اجازه نمی‌دهند ترس آنها را كنترل و محدود كند.6. سوالات درست را به شیوه صحیح از خود می‌پرسند. سوال‌هایی كه آنها را در مسیر مثبت ذهنی و روحی قرار می‌دهد.

7.
به ندرت از چیزی شكایت می‌كنند و انرژی‌شان را به خاطر آن از دست نمی‌دهند. همه چیزی كه شكایت كردن باعث آن است فقط قرار دادن فرد در مسیر منفی‌بافی و بی‌ثمر بودن است.

8.
سرزنش نمی‌كنند (واقعا فایده‌اش چیست؟) آنها مسوولیت كارهایشان و نتایج كارهایشان را تماما به عهده می‌گیرند.

9.
وقتی ناچارند از ظرفیتی بیش از حد ظرفیت‌شان استفاده كنند همیشه راهی را برای بالا بردن ظرفیت‌شان پیدا می‌كنند و بیشتر از ظرفیت‌شان از خود توقع دارند. آنها از آنچه دارند به نحو كارآمدتری استفاده می‌كنند.

10.
همیشه مشغول، فعال و سازنده هستند. هنگامی كه اغلب افراد در حال استراحت هستند آنها برنامه‌ریزی کرده و فكر می‌كنند تا وقتی كه كارشان را انجام می‌دهند استرس كمتری داشته باشند.

11.
خودشان را با افرادی كه با آنها هم فكر هستند، متحد می‌كنند. آنها اهمیت و ارزش قسمتی از یك گروه بودن را می‌دانند.

12.
بلندپرواز هستند و دوست دارند حیرت‌انگیز باشند. آنها هوشیارانه انتخاب می‌كنند تا بهترین نوع زندگی را داشته باشند و نمی‌گذارند زندگی‌شان اتوماتیك‌وار سپری شود.

13.
به‌وضوح و دقیقا می‌دانند كه چه چیزی در زندگی می‌خواهند و چه نمی‌خواهند. آنها بهترین واقعیت را دقیقا برای خودشان مجسم و طراحی می‌كنند به جای اینكه صرفا تماشاگر زندگی باشند.

14.
بیشتر از آنكه تقلید كنند، نوآوری می‌كنند. 15. در انجام كارهایشان امروز و فردا نمی‌كنند و زندگی‌شان را در انتظار رسیدن بهترین زمان برای انجام كاری از دست نمی‌دهند.

16.
آنها دانش‌آموزان مدرسه زندگی هستند و همواره برای یادگیری روی خودشان كار می‌كنند. آنها از راه‌های مختلفی مثل تحصیلات آموزشگاهی، دیدن و شنیدن، پرسیدن، خواندن و تجربه كردن یاد می‌گیرند.

17.
همیشه نیمه پر لیوان را می‌بینند و توانایی پیدا كردن راه درست را دارند.18. دقیقا می‌دانند كه چه كاری باید انجام دهند و زندگی‌شان را با از شاخه‌ای به شاخه‌ای دیگر پریدن از دست نمی‌دهند.

19.
ریسك‌های حساب‌شده‌ای انجام می‌دهند؛ ریسك‌های مالی، احساسی و شغلی.

20.
با مشكلات و چالش‌هایی كه برایشان پیش می‌آید سریع و تاثیرگذار روبه‌رو می‌شوند و هیچ وقت در مقابل مشكلات سرشان را زیر برف نمی‌كنند. با چالش‌ها روبه‌رو می‌شوند و از آنها برای پیشرفت خودشان بهره می‌برند.

21.
منتظر قسمت و سرنوشت و شانس نمی‌مانند تا آینده‌شان را رقم بزند. آنها بر این باورند كه با تعهد و تلاش و فعالیت، بهترین زندگی را برای خودشان می‌سازند.

22.
وقتی بیشتر مردم كاری نمی‌كنند؛ آنها مشغول فعالیت هستند. آنها قبل از اینكه مجبور به كاری بشوند، عمل می‌كنند.

23.
بیشتر از افراد معمولی روی احساسات‌شان كنترل دارند. آنها همان احساساتی را دارند كه ما داریم ولی هیچ‌گاه برده احساسات‌شان نمی‌شوند.

24.
ارتباط‌گرهای خوبی هستند و روی رابطه‌ها كار می‌كنند.25. برای زندگی‌شان برنامه دارند و سعی می‌كنند برنامه‌شان را عملی كنند. زندگی آنها از كارهای برنامه‌ریزی نشده و نتایج اتفاقی عاری است.

26.
در زمانی كه بیشتر مردم به هر قیمتی می‌خواهند از رنج كشیدن و بودن در شرایط سخت اجتناب كنند، افراد موفق قدر و ارزش كار كردن و بودن در شرایط سخت را می‌فهمند.
27. ارزش‌های زندگی‌شان معلوم است و زندگی‌شان را روی همان ارزش‌ها بنا می‌كنند.
28.
تعادل دارند. وقتی از لحاظ مالی موفق هستند، می‌دانند كه پول و موفقیت مترادف هم نیستند. آنها می‌دانند افرادی كه فقط از نظر مالی در سطح مطلوبی قرار دارند، موفق نیستند. این در حالی است كه خیلی‌ها خیال می‌كنند پول همان موفقیت است. ولی آنها دریافته‌اند كه پول هم مثل بقیه چیزها یك وسیله است برای دستیابی به موفقیت.

29.
اهمیت كنترل داشتن روی خود را درك كرده‌اند. آنها قوی هستند و از اینكه راهی را می‌روند كه كمتر كسی می‌تواند برود، شاد می‌شوند.30. از خودشان مطمئن هستند.
 

+ نوشته شده در  چهارشنبه هفتم دی 1390ساعت 12:18  توسط مهدی  | 

مدیریت قابلیت اعتماد

مدیریت قابلیت اعتماد

   (Dependability Management)

قابلیت اعتماد مطابق با استاندارد ISO 9000-2006 واژه کلی برای توصیف عملکرد مربوط به قابلیت دسترسی (Availability) و عوامل تاثیرگذار بر آن در یک سیستم یعنی: قابلیت اطمینانی (Reliability) ، قابلیت نگهداری و تعمیرات(Maintainability) می باشد. و  ایمنی (Safety) بکار گرفته و به شکل  RAMS  در سطح بین المللی آدرس و تشخیص داده می شود. سیستم مدیریت قابلیت اعتماد به عنوان یک رویکرد مدیریتی - سیستمی توسط موسسه بین المللی  IEC به شکل سری استاندارد های IEC 60300-2003 معرفی و ارتقاء رضایت مشتری، کارایی و بهبود عملکرد مستمر سازمان را با تمرکز بر چهار مشخصه فوق با RAMS جستجو می کند.

سری استاندارد IEC 60300، مدیریت قابلیت اعتماد را در قالب 1) اصول مدیریت قابلیت اعتماد، 2) اجزاء و برنامه ریزی مدیریت قابلیت اعتماد، 3) روش و دستورالعمل های کاربردی جهت پاسخ به این نیاز در صنعت تدوین نموده است.

  • صنایع نفت، گاز و پتروشیمی
  • صنایع شیمیایی، معدنی و پلاستیک
  • صنایع فولادی، فلزی و ریخته گری
  • صنایع کشتی سازی و فراساحلی
  • نیروگاه ها
  • صنایع خودرو سازی و  وابسته
  • صنایع هوایی
  • صنایع آلومینیوم
  • صنایع سیمان
  • صنایع غذایی
  • صنایع شیشه
  • صنایع نساجی

شرکت TÜV NORD Iran  براساس تشخیص نیاز در بخش صنعت و اعتقاد به ضرورت ایجاد آگاهی و اطمینان در نزد مشتریان و صاحبان صنعت از مشخصات عملکردی محصولات و فرآیندهای عملیاتشان، با پشتیبانی فنی و تخصصی سازمان مادر (هولدینگ TÜV NORD ) و با بهره گیری از آخرین دانش فن آوری روز و در اختیار داشتن کارشناسان و متخصصان واجد صلاحیت و نیز پیشرفته ترین تجهیزات سخت افزاری و نرم افزاری، بخش ارائه خدمات تخصصی در راستای قابلیت اعتماد سازماندهی نموده و آماده ارائه خدمات زیر به مشتریان ذی نفع می باشد:

این خدمات بر اساس معیارها و روشهای اجرایی تعیین شده در استاندارد های بین المللی، الزامات مشتریان و همچنین روش های اجرایی و ضوابط TÜV NORD ارائه می گردد.

مدیریت قابلیت اعتماد به عنوان یک رویکرد سیستمی، بخشی از فعالیت های مدیریتی است که عملکرد سازمان را در مباحث قابلیت اطمینان/قابلیت نگهداری و تعمیرات / ایمنی (RAMS) به منظور حصول اطمینان از کارایی و توانمندی فرآیند های عملیاتی / محصولات مورد توجه قرار می دهد و بهبود مستمر آن را میسر می سازد.

شرکت TÜV NORD Iran تمامی مراحل طراحی و اسقرار سیستم مدیریت قابلیت اعتماد را بر مبنای سری استاندارد IEC 60300:2003 اجرا می نماید.

یکی از استراتژی های مطرح در زمینه برنامه ریزی نگهداری و تعمیرات و بهینه سازی فعالیت های مرتبط با آن، سیستم نگهداری و تعمیرات با محوریت قابلیت اطمینان (Reliability-Centered Maintenance-RCM) می باشد.

رویکرد RCM، کارایی و اثر بخشی نگهداری و تعمیرات برنامه ریز شده را با شناسایی شاخص های عملکردی موثر نگهداری و تعمیرات، شناخت اهمیت و نقش تجهیزات، پیچیدگی فعالیت های عملیاتی مرتبط با آن، اثرات متقابل عدم عملکرد مناسب نجهیزات بر فرآیندهای عملیاتی و میزان قابلیت دسترسی تجهیزات، تعریف می کند.

شرکت TÜV NORD Iran در چهارچوب طراحی و استقرار سیستم نگهداری و تعمیرات متمرکز بر قابلیت اطمینان (RCM) و مکانیزم جمع آوری داده ها، استانداردهای بین المللی مطرح در مباحث RCM مانند ANSI / IEEE Std 500، ISO 14224، IEC 60300، OREDA  و  ALChE / CCPS  و نیز دو ابزار مهم تجزیه و تحلیل HAZOP و FMECA را مورد استفاده قرار می دهد.

بنگاه های اقتصادی، امروزه نیازمند به بهبود موثر و به صرفه در عملکرد محصولات / فرآیندها به منظور بقاء در بازارهای رقابتی و برآورده سازی الزامات مشتریان می باشند. در این راستا، مهندسی قابلیت اطمینان در چارچوب چرخه عمر سیستم/محصول  با در نظرگیری اولویت های اصلی سازمان ها خدمات زیر را ارائه می دهد.

o        تعیین شاخص های قابلیت اطمینان محصولات/فرآیندهای عملیاتی

o        ارزیابی و پیش بینی عملکرد محصولات/فرآیندهای عملیاتی بر مبنای قابلیت اطمینان

o        ارتقاء و بهبود مستمر قابلیت اطمینان محصولات/فرآیندهای عملیاتی

o        برنامه ریزی و راه اندازی آزمایشگاه تست قابلیت اطمینانی

o        تهیه و تدوین روش های ارزیابی و کنترل آماری پیمانکاران قطعات و تولیدکنندگان لجستیکی سازمان بر مبنای مشخصات الزامی قابلیت اطمینان قطعات تولیدی به منظور حصول عملکرد عملیاتی مناسب فرآیند سازمان

o        طراحی و اسقرار سیستم مدیریت پایگاه داده های قابلیت اطمینان فرآیند و تجهیزات (Reliability Data-Base Ms)

o        تعیین طول عمر عملیاتی تجهیزات بر اساس میزان قابلیت دسترسی و هزینه عملیاتی (LCC)

مهندسی ایمنی محصولات /فرآیندهای عملیاتی:

·         تعریف فرهنگ ایمنی و بهداشت صنعتی

·         بهینه سازی و هموارسازی فرآیندهای عملیاتی و بهبود عملکرد با هدف حداقل کردن ریسک و توقف ناگهانی عملیات

·         تعیین مسیرها و سناریوهای خطرساز و بحران ساز در پروسه بر اساس آنالیزهای

(Fault Tree Analysis-FTA),(Event Tree Analysis-ETA),(Layers Of Protection Analysis-LOPA)

·         طراحی و استقرار سیستم های هشدار دهنده ایمنی صنعتی به منظور حداقل سازی اثرات ناشی از حوادث و خطرات فرآیندی با تکنیک LOPA

·         آنالیز محیط های کاری

·         کنترل و پیشگیری خطرات و حوادث موجود در محیط کاری

·         طرح ریزی عملیات اضطراری پس از وقوع حوادث (Emergency Planning)

·         تخمین هزینه های ایمنی

·         بهبود مستمر عملکرد سیستم ایمنی فرآیندهای عملیاتی

·         تهیه و تدوین برنامه عملیات اضطراری در موقع وقوع حادثه

·         تهیه و تدوین برنامه پیشگیری از حریق

·         کنترل های محیطی و سلامت فردی

·         مشخص نمودن مواد آتش زا و سمی مطابق با NFPA

·         سیستم های آشکارسازی حریق و اخطار دهنده به افراد

·         سیستم های خودکار مرکزی آتش نشانی براساس آب، فوم، گاز و مواد شیمیایی خشک

·         تعیین مسیرهای گریز

·         سیستم های دستی آتش نشانی

خدمات مرتبط با پروژه های بازرسی ایمنی توسط شرکت RWTÜV IRAN در محورهای زیر ارائه می شود:

1.       در حین ساخت (Site Inspection)

·         آماده سازی سایت های عملیاتی

·         اسکلت های فلزی، ساختمان ها و سازه های ویژه صنعتی (Heavy Construction)

·         نردبان ها و راهروهای عملیاتی (Stairs, Ladders & Scaffoldings)

·         حفاظ های انسانی در هنگام کار

·         ایمن سازی عملیاتی در کشتی سازی، تعمیرات و جداسازی کشتی

2.       در حمل و نقل (Transportation Inspection)

·         تخلیه و بارگیری کالا در ساحل و فاساحل (Long shoring &Marine)

·         جرثقیل ها و تراک ها

·         بسته بندی کالا

3.       در حین بهره برداری (In-Service Inspection)

·         بررسی عملکرد سنسورهای ایمنی عملیاتی مطابق با (ANSI/ISA - 84.01)

·         بررسی عملکرد نیروی انسانی مطابق با (IEEEP 1082/D7)

·         بررسی پارامترها و مشخصات ایمنی و بهداشت صنعتی فرآیندهای نفت و گاز

·         بررسی پارامترها و مشخصات ایمنی و بهداشت صنعتی صنایع تولید برق، انتقال و توضیع برق

·         بررسی پارامترها و مشخصات ایمنی و بهداشت صنعتی ساختمان ها و سازه های ویژه صنعتی

شرکت TÜV NORD Iran با تکیه بر دانش فنی موجود در سازمان مادر (هولدینگ TÜV NORD ) در آلمان و با در اختیار داشتن متخصصان واجد صلاحیت، اقدام به ارائه خدمات ارزیابی ریسک در پروژه های ساخت، نصب و بهره برداری درصنابع به شرح زیر می نماید:

·         تعیین و مشخص نمودن ریسک (Risk Identification)

·         اندازه گیری ریسک (Risk Evaluation)

·         کاهش ریسک (Risk Reduction / Mitigation)

+ نوشته شده در  یکشنبه چهارم دی 1390ساعت 21:11  توسط مهدی  | 

چرایی سیستم ایمنی

چرا سيستم مديريت ايمني؟ در سالهاي اخير تلاشهاي فراواني جهت شناخت دلايل بوجود آورنده سوانح در صنايع مختلف به ويژه صنعت هوانوردي صورت گرفته است. اعتقاد بر اين بود كه بيشتر حوادث، ناشي از خطاهاي انساني است و به سادگي مي توان نتيجه گرفت كه اينگونه خطاها بدليل بي دقتي يا بي كفايتي در انجام كارها مي باشد، اما اين استدلال درست نيست. افرادي كه سوانح هوايي را بررسي میكنند دريافته اند كه انسان فقط آخرين حلقه زنجيري است كه باعث ايجاد يك سانحه مي شود. نمي توان با تغيير دادن افراد از سوانح جلوگيري كرد، تنها مي توان با شناسايي عوامل بوجود آورنده يك سانحه، از آن پيشگيري كرد.

در دهه نود ميلادي عبارت سوانح سازماني ابداع گرديد، دليل آن اين بود كه بيشتر حلقه هاي رنجير يك سانحه تحت كنترل سازمان بوده اند. از آنجاييكه بزرگترين تهديدهاي ايمني هوانوردي از مسائل سازماني سرچشمه مي گيرند، ايمن سازي سيستم نيازمند عملكرد سازماني مي باشد. پس از  پژوهش هاي گسترده و بهره گيري از دانش پيشگامان ايمني در دنيا، شركت هواپيمايي به اين نتيجه رسيد ند موثرترين راه براي ايمن سازي سيستم هوانوردي، ايجاد يك سيستم با رويكردي به مديريت ايمني مي باشد. بدين سان اداره كل ايمني شركت هواپيمايي آسمان با هدف راه اندازي و اجراي سيستم مديريت ايمني تشكيل گرديد. مديريت ارشد آسمان با پذيرش سيستم مديريت ايمني و تعهد بر همكاري گسترده و ايجاد تغييرات لازم در ساختار و رويه هاي اجرايي در جهت ايمن سازي كليه فعاليت ها، از آن پشتيباني مي نمايد.

سيستم مديريت ايمني چيست؟ سيستم مديريت ايمني يك رويكرد منظم به ايمني به صورت سيستماتيك و صريح به همراه فرايندهاي جامع براي مديريت ايمن خطرات مي باشد. به مانند تمام سيستمهاي مديريتي، سيستم مديريت ايمني نيز براي دستيابي به اهداف ايمني، برنامه ريزي و اندازه گيري كارايي آن، ايجاد شده است. سيستم مديريت ايمني در تار و پود يك سازمان قرار دارد و بخشي از فرهنگ و روشي كه كاركنان وظايفشان را انجام مي دهند، مي باشد.

چهار ركن يك مديريت ايمني عبارتند از:

فلسفه - مديريت ايمني با فلسفه مديريت شروع مي شود:

·        تصديق بر وجود هميشگي تهديد ايمني،  ·        ايجاد استانداردهاي سازماني،  ·        تأكيد بر اينكه ايمني وظيفه يكايك افراد است.

 خط مشي - تعيين چگونگي دستيابي به ايمني:

·        شرح واضحي از مسئوليت ها ،اختيارات و پاسخگويي ها،·        ايجاد ساختار و فرايندهاي سازماني جهت يكپارچگي اهداف ايمني با تمامي جنبه هاي عملياتي، ·        ايجاد دانش و مهارتهاي مورد نياز براي انجام كارها،

رويه ها - دستورالعملهاي انجام وظايف، تدوين شده توسط سازمان، جهت اجراي خط مشي:

·        شفاف سازي وظايف و چگونگي انجام آن براي همه افراد، ·        وجود برنامه ريزي، سازماندهي و كنترل،

·        انجام نظارت، ارزيابي فرايندها و وضعيت ايمني، 

فعاليت - آنچه به صورت واقعي در كار اتفاق مي افتد:

·        پيروي از دستورالعملهاي موثر و كارآمد،·        اجتناب از قصوراتي كه باعث كاهش ايمني مي شود،

·        اخذ اقدام اصلاحي مناسب به هنگام شناسايي عوامل تهديد كننده، 

فعاليت ها و ساختار سازماني كه سيستم مديريت ايمني را در داخل سازمان تثبيت مي كنند، شناسايي شده اند. تمامي كاركنان در ايمن سازي سازمان و فعاليت ها همكاري دارند. در سازمانهاي بزرگ فعاليتهاي مديريت ايمني در برخي واحدها مشهودتر از ديگر واحدها است، اما سيستم بايستي به صورت روش ايمن انجام كارها در سراسر شركت به صورت يكپارچه درآيد. اين امر بوسيله اجرا و پشتيباني پيوسته خط مشي ايمني كه منتج به اجراي رويه هاي كارآمد مي شود، دست يافتني خواهد بود.

+ نوشته شده در  یکشنبه چهارم دی 1390ساعت 20:8  توسط مهدی  | 

روش تحقیق آماری

روش تحقیق عملی و تکنیک. جلسه 5(راهنمای تنظیم و طراحی پرسشنامه)

لطفا اين مطلب را ذخيره كنيد و چاپ كنيد و هنگام تنظيم پرسشنامه و انجام كارتان مرور كنيد.

شايد براي شما دانشجوي عزيز پيش آمده باشد كه به خودتان بگوييد از اين به بعد (چهارچوب نظري و پرسشنامه و نمونه گيري و تحليل آماري و…) كار من نيست و نمي توانم و تا حالا هيچي درين خصوص انجام نداده ام و… حق با شماست. در نگاه اول، سخت و بكر است. اما قدم به قدم آن را با هم حركت مي كنيم. نظرم بر اين است كه با توجه به جلسات اول كه اطلاعي هم درباره ي بيان مساله و طراحي هدف و سوال و فرضيه نمي دانستيد و اكنون به اندازه ي كافي مهارت پيدا كرده ايد، در اين خصوص هم به سطح رضايت بخشي مي رسيد. چند نكته را در طراحي پرسشنامه اتان در نظر بگيريد كه:

*واحد تحليل شما چيه؟ اينطور عرض كنم كه وقتي عنوان شما بررسي وضعيت تحصيلي دانش آموزان دوره راهنمايي است واحد تحليلتان، دانش آموز است و روي آن كليك مي كنيد و حول و حوش آن سوال مي پرسيد و جوانب مختلف آن را سنجش مي كنيد.

*پرسشنامه را چه كسي پر مي كند؟ ببينيد چه كسي ياكساني بايد به شما اطلاعات بدهند؟ مثلاً وقتي جامعه پذيري كودك يا هنجارمندي نونهالان را بررسي مي كنيد، مشخص است كه از والدين يا مربي مهد وي سوالات پرسشنامه را مي پرسيد و خودتان يا وي، علامت مي زند. يا وقتي بحث آموزش چندرسانه اي و ارتباط آن با رضايت دانشجويان است، بايد پرسشنامه را به دانشجوهاي مورد نظرتان بدهيد پر كنند.

*يك پرسشنامه چند سوال باشد؟

معمولاً براي هر فرضيه 3 تا 4 سوال درنظر بگيريد و اگر مي خواهيد دقيق تر بررسي كنيد گاهي مي توان براي هر فرضيه ده سوال هم طراحي كرد. اما چون هدف ما نحوه ي طراحي يك پرسشنامه است ووقتي شما بتوانيد براي يك فرضيه سه سوال طرح كنيد به طراحي بيشترش هم قادر خواهيد بود. از طريق سوالات پرسشنامه مي توان دانش، علايق، نگرش ها و عقايد افراد را با توجه به شرايط اجتماعي و فرهنگي منطقه، تجربيات قبلي فرد پاسخگو سنجيد. *اصول كلي تنظيم پرسشنامه كدامند؟  مطمئن باشيد كه هرچه شما بيشتر مطالعه كنيد و دقيق تر كار كنيد، به نكات ريز و درشت مفيدي برمي خوريد. سر كلاس هم گفتيم و بحث كرديم كه: سوالات پرسشنامه بر اساس همان سوالات و اهداف و فرضيه ها و متغيرهاي تحقيقتان كه در مراحل قبل به دقت و يكسان تنظيم شده اند، طراحي مي شوند. پس چيز عجيب و تازه و متفاوتي نيست.

سوالاتتان را ساده، روشن و رك طراحي كنيد انگار مي خواهيد با كودكان دوره ي ابتدايي صحبت كنيد.

* پرسشنامه چه اجزا و بخش هايي دارد؟ سه بخش اصلي دارد.

اول- يك مقدمه ي خيلي كوتاه و توضيح شفاف به مخاطب مي دهيد (به اين قسمت نامه هم مي گويند) كه مثلاً اين يك تحقيق كلاسي با عنوان…… است و پاسخ هاي شما براي ما باارزش اند و كاملاً محرمانه است و نگران نباشيد و خودتان را معرفي مي كنيد. (اين توضيح در سه چهار سطر كافيه )

دوم- دستورالعمل. به كوتاهي و آساني به پاسخگو توضيح مي دهيد كه چگونه سوالات را پاسخ دهد. مثلاً مي نويسيد لطفاً از بين گزينه هاي زير فقط يكي را علامت ضربدر بزنيد. يا مثلاً مي نويسيد اين موارد را با شماره(از 1 تا 10) به ترتيب علاقه و اولويت خودتان شماره بندي كنيد. هرجا كه فكر مي كنيد توضيح اين دستورالعمل لازم هست بنويسيد تا گام به گام همراه پاسخگو باشيد.

اين يك نمونه از پرسشنامه است كه فقط شامل اين دو قسمت فوق است كه توضيح دادم:

دوست گرامی :

پرسشنامه ی ذیل (در2 صفحه وحاوی47 پرسش) به منظور استفاده از نظرات ارزشمند شما پیرامون سلامت سازماني و اثربخشي مديران آموزش و پرورش است و به منظور تدوین پایان نامه ی تحصیلی کارشناسی ارشد تهیه و تنظیم شده است. با عنایت به این که پاسخ های صادقانه ی شما محفوظ و محرمانه است و در تبیین علمی مساله و رهنمون شدن محقق به سمت یک استنتاج صحیح و منطقی می تواند مبنای استواری را فراهم آورد، لذا خواهشمند است ما را در انجام این تحقیق یاری فرمایید.    روناك رفيعي نيا

دستورالعمل : عبارات زیر محیط و شرایط دبیرستان را توصیف می کند با گذاشتن علامت √ در مقابل آنها مشخص کنید که هر یک از عبارات تا چه اندازه درباره ی دبیرستان شما صدق می کند. خواهشمند است به همه عبارات پاسخ دهید.

سوم- سوالات پرسشنامه فرضيه اتان را پيش روي قرار دهيد. (به نظر مي رسد بين بازسازي فرهنگي و گرايش هنري فرد رابطه هست.)

متغير مستقل را درنظر بگيريد.(بازسازي فرهنگي)

شاخص ها و ويژگي ها آن را استخراج كنيد كه منظور از بازسازي فرهنگي چيست؟ اگر يادتان باشد در تعريف مفاهيم، آن را روشن كرده ايم و مي تواند به ما كمك كند. پس مي گوييم به چيزي مي گوييم بازسازي فرهنگي كه فرد خودش ياد گرفته باشد و بخواهد آن را در جامعه دوباره به نوعي و شكلي دخالت دهد. پس اولين سوال را مثلاً اينطور مي پرسيم:

آيا كلاس آموزشي براي ياددهي اين هنر خود داريد؟   بلي         خير

يا مثلاً از علاقه وي به تاثير در بازتوليد فرهنگي مي پرسيم كه:

چقدر علاقمند و مصريد كه بعداز پايان هنرآموزي خود، كلاس آموزشي داير كنيد؟

خيلي زيادq        زيادq                متوسطq            كمq                 خيلي كمq

و به همين ترتيب اين متغير را خورد مي كنيد و ازش سوال در مي كشيد و چند گزينه برايش مي گذاريد.

*سوالات را به چند شكل مي توانيم بپرسيم؟

سوال ها دو نوع اند.

اول- سوال هاي بسته- پاسخ. يعني شما سوال را مي پرسيد، پاسخ را هم كنارش مي گذاريد و پاسخگو فقط علامت مي زند. حالا ممكن است اين پاسخ هاي آماده

الف: چند جوابي باشد مثلاً دو تايي باشد(خانم آقا)، سه تايي باشد(نقاشي  موسيقي   آواز)، چهارتايي باشد(ابتدايي راهنمايي متوسطه دانشگاهي)، پنج تايي باشد(1فرزند   2   3   4  5وبيشتر)، شش تايي و … باشد.

ب: چند درجه اي باشد. مثلاً نقش نظم و ترتيب نوشتاري در فهم مطلب چقدر مهم است؟

(خيلي زياد، زياد، متوسط، كم، خيلي كم) يا (كاملاًٌ موافق، موافق، بي نظر، مخالف، كاملاً‌مخالف) يا

(هميشه، اغلب اوقات، بعضي وقت ها، به ندرت، هرگز) و…

پ: اولويت سنجي باشد. مثلاً مي نويسيد لطفاً با استفاده از 1و2و3و4 اولويت خودتان را درباره ي نوع برنامه هاي مورد علاقه ماهواره اي مشخص كنيد.

-فيلم هاي اكشن و خشن و وحشتناك

-فيلم هاي عشقي- عاطفي و دراماتيك

- فيلم هاي تفريحي، سرگرمي و طنز

- فيلم هاي حيات وحش و طبيعت و جانواران

دوم- سوال هاي باز- پاسخ. شما مي پرسيد و پاسخگو مي تواند به اختيار و انتخاب خود از يك كلمه تا چند جمله پاسخ دهد. مثلاً درآمد ماهانه ي شما چقدر است؟……….. يا تحقيقي درباره تاثير شبكه هاي ماهواره اي بر متاركه داريد و مي پرسيد بعداز جدايي همسرتان چه احساسي نسبت به شبكه ي…. داريد؟ او مي گويد:«………………….»

*كدام نوع سوالات فوق بهترند؟  اين بستگي به توانايي و ضرورت تحقيقتان دارد. به نظر من بهتر است از هر نوع سوالي كه در جمع آوري بهتر و دقيق تر اطلاعات مورد نيازتان كمكتان مي كند، استفاده كنيد. نگران نباشيد شما طراحي كنيد بعد به دردنخورها را اصلاح مي كنيم!

*سوال ها را به چه ترتيبي بگذاريم؟  مي گويند سوالات را از ساده به پيچيده بنويسيد. يا از اطلاعات ساده و زمينه اي (سن و جنس و…) شروع كنيد. به نظر من اول از سوالات زمينه اي استفاده كنيد و بعد سوالات را به ترتيب فرضيه هايتان بنويسيد. درهم و نامنظم ننويسيد تا در مرحله ي تجزيه و تحليل، كارتان راحت تر باشد.

اين هم مثالي از يك پرسشنامه با اجزا و عناصر مختلف آن:

 

 

 

کد پرسشنامه  

* استان آذربایجان غربی/ شهرستان آذری نشین خوی/ با سطح توسعه ی برخوردار 

* استان آذربایجان غربی/شهرستان کّـرد نشین مهاباد / با سطح توسعه ی برخوردار  

* استان آذربایجان غربی/شهرستان آذری نشین پلدشت/با سطح توسعه ی کم برخوردار(محروم)

* استان آذربایجان غربی/شهرستان کّـرد نشین اشنویه/با سطح توسعه ی کم برخوردار (محروم)

(عدد ۵ نشان گر مربع و کادر پاسخگویی است.)

1- جنسیت شما؟                خانم 5                         آقا 5

2- سن شما ؟ (سال تولد)

3- محل تولد

4- محل اقامت                          بومی5                 غیربومی5

5- وضعیت زندگی :

مجرد5           متأهل5             مطلقه5             فوت همسر5تعداد ازدواج*

6- نسبت قومی همسر پاسخگو : 

قومیت همسر:        هم قوم 5               غیرهم قوم 5

7- تعداد فرزندان

8- تعداد افراد تحت تکفّل

9-  دیـن شمـا ؟

10- مذهب شما؟

11- قومیّت شما؟

12- وضعیت زبان فارسی؟  

می داند5                      کمی می داند5               نمی داند5

13- زبان مکالمات روزمره ؟

14- وضعیت فعالیت:         

شاغل 5            جویای کار5       بیکار5             بازنشسته5

خانه دار5                 محصل5  دانشجو5                 سرباز5

15- محل کار شما؟

16- مسافت منزل تا محل کار

17- همکاران شما؟ غریبه اند5         آشنایند5   دوست اند5             فامیل اند5

18- آیا تا به حال مسافرت خارج از کشور داشته اید؟                   بلی5                 خیر5

19- در صورت بلی : نام محل مسافرت     تعداد مسافرت      مدت اقامت 1-   2 -  3 -

20- آیا تا به حال مسافرت داخل کشور داشته اید ؟   بلی5                  خیر5

21- در صورت بلی: نام محل مسافرت            تعداد مسافرت      مدت اقامت

 1-

2 –*آموزش

 

پرسش

کاملاً موافقم

موافقم

بی نظرم

مخالفم

کاملاً مخالفم

1 م

امکان آموزش برای همه ی کودکان و جوانان در شهر ما وجود دارد.

 

 

 

 

 

2 م

مدارس شهرمااز شرایط مناسب(تعداد کلاس،فضای باز،معلم...)برخوردار است

 

 

 

 

 

3 م

تعداد مدارس در شهر ما به اندازه کافی است و از نظر امکانات آموزشی محرومیتی وجود ندارد.

 

 

 

 

 

4 ت

سرمایه گذاری های انجام شده در امر آموزش در تمامی مناطق کشور از جمله شهر ما به شکل برابر و عادلانه ای بوده است.

 

 

 

 

 

5 ت

امکان ورود به دانشگاه برای جوانان شهر ما همانند جوانان ساکن در شهرهای بزرگ تر و مرکزی به شکل برابری وجود دارد.

 

 

 

 

 

6 ت

مدارس در شهرهای بزرگ تر و مراکز ، تفاوت زیادی با مدارس شهر ما ندارد

 

 

 

 

 

 

*بهداشت و درمان

 

پرسش

کاملا موافقم

موافقم

بی نظرم

مخالفم

کاملاً مخالفم

7 م

تعداد بیمارستان ها و مراکز بهداشتی در این شهرستان به اندازه کافی است و محرومیتی از این بابت وجود ندارد.

 

 

 

 

 

8 م

امکانات پزشکی در این منطقه به اندازه ای هست که برای درمان بیماری یا عمل جراحی نیازی به مراجعه به مراکز بهداشتی شهرهای دیگر نباشد.

 

 

 

 

 

9 م

مراجعه به پزشکان متخصص همانند دیگر مراکز بهداشتی شهرهای بزرگ تر  در نقاط دیگر کشور ، به راحتی امکان پذیر است.

 

 

 

 

 

10 ت

امکانات پزشکی و درمانی (بیمارستان، داروخانه ، درمانگاه ، آزمایشگاه ...) به شکل مناسبی در تمامی مناطق کشور توزیع شده است.

 

 

 

 

 

11 ت

برای تشخیص و درمان بیماری های احتمالی خود و خانواده ام نیازی نیست به تهران ، ارومیه یا سایر شهرهای بزرگ تر مراجعه کنم زیرا علیرغم نظر بعضی ها ، بهترین امکانات پزشکی در این قبیل شهرها متمرکز نشده است. 

 

 

 

 

 

12 ت

شهر ما از نظر امکانات بهداشتی،درمانی و تامین اجتماعی(بیمه ...) نسبت به شهرهای بزرگ و مرکزی کشور ، وضعیت خوبی دارد و تفاوت چندانی ندارد.

 

 

 

 

 

*امور فرهنگی و تفریحی

 

پرسش

کاملاً موافقم

موافقم

بی نظرم

مخالفم

کاملاً مخالفم

13 م

فکر می کنم امکانات تفریحی و فرهنگی موجود در شهر ما (سینما ، تئاتر ، پارک، استخر...)برای سرگرمی و پرکردن اوقات فراغت مردم و به ویژه جوانان کافی می باشد.

 

 

 

 

 

14 م

جوانان ما برای پرکردن اوقات فراغت خود می توانند به باشگاه های ورزشی فراوان شهر که وجود دارد مراجعه کنندواز این نظر کمبودی نیست.

 

 

 

 

 

15 م

کتابخانه های موجود شهر به اندازه ی کافی امکانات و سرویس های لازم را می توانند در اختیار علاقمندان قرار می دهند.

 

 

 

 

 

16 ت

جوانان شهرستان ما همانند جوانان شهرهای بزرگ تر امکان دسترسی و استفاده از مراکز ورزشی و تفریحی را دارا می باشند.

 

 

 

 

 

17 ت

سرمایه گذاری هایی که برای تاسیس مراکز تفریحی و فرهنگی شهر ما صورت می گیرد دست کمی از شهرهای بزرگ تر و مرکز ندارد و از این نظر تفاوت زیادی نداریم.

 

 

 

 

 

18 ت

علیرغم نظر بعضی ها بیشتر امکانات تفریحی و فرهنگی در شهرهای بزرگ تر و مرکزی متمرکز نشده است.

 

 

 

 

 

*امور اقتصادی

 

پرسش

کاملاً موافقم

موافقم

بی نظرم

مخالفم

کاملاً مخالفم

19 م

مشاغل متنوع و مناسب در این شهرستان قابل دسترسی هستند و امکان اشتغال برای جوانان و افراد جویای کار وجود دارد.

 

 

 

 

 

20 م

با توجه به امکانات اقتصادی موجود این شهر ، آینده ی روشن و خوبی از نظر رشد اقتصادی دارد.

 

 

 

 

 

21 م

اگر سرمایه ای داشته باشم ترجیح می دهم در این منطقه سرمایه گذاری کنم زیرا امکان سوددهی و امنیت آن در اینجا بیشتر از شهرهای اطراف است.

 

 

 

 

 

22 م

صنعت در این منطقه رشد خوبی داشته است.مثلاً تاسیس کارخانجات مختلف توانسته هم صنعت را رواج دهد و هم به اشتغال مردم کمک کند.

 

 

 

 

 

23 ت

برنامه ریزی ها و سرمایه گذاری های مناسبی برای رشد و توسعه این شهر انجام شده است.

 

 

 

 

 

24 ت

توزیع امکانات اقتصادی در مناطق مختلف کشور به صورت مناسب و عادلانه انجام شده است.

 

 

 

 

 

25 ت

سرمایه گذاری هایی که در امور اقتصادی و صنعت شهر ما انجام شده است دست کمی از سرمایه گذاری های شهرهای مرکز ندارد.

 

 

 

 

 

26 ت

شبکه راههای موجود شهر ما به نحوی است که امکان رفت و آمد و مبادله با سایر مناطق به راحتی امکان پذیر است.

 

 

 

 

 

27 ت

برنامه ریزان و مسئولان با تمام وجود سعی می کنند در برنامه ریزی هایشان به این منطقه رسیدگی شده و به پیشرفت و توسعه آن توجه لازم را دارند.

 

 

 

 

 

 

*پنداشت از دولت

 

پرسش

کاملاً موافقم

موافقم

بی نظرم

مخالفم

کاملاً مخالفم

28

مسئولان محلی(فرماندار، شهردار، نماینده...) شهر ما افرادی دلسوز بوده و بهترین کسانی هستند که مشکلات ما را به گوش مراجع مربوط در دولت می رسانند.

 

 

 

 

 

29

مسئولان دولتی و محلی، نظرات و پیشنهادات و مشکلات ما را در تعیین برنامه ریزی ها و تخصیص سرمایه گذاری های لازم در این شهر مورد توجه قرار می دهند.

 

 

 

 

 

30

دولت خودش برنامه ها و پیش بینی های لازم برای این شهر را انجام می دهد و افراد با روابط پنهانی در آن دخالتی ندارند.

 

 

 

 

 

31

مسئولان دولتی توجه کافی و کامل به این شهر و مشکلات آن دارند.

 

 

 

 

 

32

مسایل و مشکلات این شهر مربوط به کمبودهای خودمان می باشد و نباید دولت را مسئول آن بدانیم.

 

 

 

 

 

33

تامین نیازهای اجتماعی (آموزشی ، بهداشتی ، اقتصادی و...) مردم این شهر جزو مسئولیت های خودشان بوده و نباید دولت را مسئول تامین نیازها و کمبودها دانست.

 

 

 

 

 

 

*محل گرایی

 

پرسش

کاملاً موافقم

موافقم

بی نظرم

مخالفم

کاملاً مخالفم

34

بعضی ها فکر می کنند این مهم نیست که آدم کجا به دنیا آمده یا بزرگ شده باشد و اساساً به کجا تعلق داشته باشد بلکه آدم می تواند در هر جایی زندگی کرده و خودش را به آنجا متعلق بداند.

 

 

 

 

 

35

ترجیح می دادم در جای دیگری به دنیا می آمدم و زندگی می کردم.

 

 

 

 

 

36

آدم باید در همان شهر و دیاری که به دنیا آمده ، زندگی کند و نباید از وطن خویش دور شود.

 

 

 

 

 

 

*قوم گرایی

 

پرسش

کاملاً موافقم

موافقم

بی نظرم

مخالفم

کاملاً مخالفم

37

من فکر می کنم وطن آدم شهر(یا روستایی) است که درآن به دنیا می آید،بزرگ می شود و افراد هم قوم وخویشاوندانش درآنجا هستند،نه جاهایی که نه آدم دیده ونه مردمش را می شناسد

 

 

 

 

 

38

هم وطن آدم کسی است که به زبان خودمان حرف می زند وآدم حرفش را می فهمد.

 

 

 

 

 

39

منزلت ما اول درآذری / کُرد بودن ماست بعد در ایرانی بودنمان.

 

 

 

 

 

40

من ترجیح می دهم بیشتر با غریبه ها وصلت داشته باشم تا با قوم و خویش و فامیل

 

 

 

 

 

41

دوست ورفیق خوب و همراه را بهتر است از بین هم قوم و طایفه خود انتخاب کنیم زیرا آنها قابل اعتماد تر از افراد غریبه هستند

 

 

 

 

 

42

برای شراکت و کار بهتر است همکار و شریکی از هم قوم و همشهری خود انتخاب کنیم تاغریبه ها

 

 

 

 

 

43

ترجیح می دهم بیشتر وقت خود را با افراد قوم هم زبان خودم بگذارنم تا با دوستان وآشناهای غیر هم قوم وغریبه ها

 

 

 

 

 

44

ترجیح می دهم همسایه هایم هم قوم و زبان خودم باشند تا غریبه ها و افرادی از اقوام دیگر

 

 

 

 

 

45

مثل خیلی افراد در صورت لزوم هم قوم وطایفه ام حاضرم کارهایی را انجام دهم که برای غیر قوم وطایفه خویش هرگز انجام نمی دادم

 

 

 

 

 

46

معمولاً طبیعی است که اگر آدم کمکی از دستش بر بیاید ترجیح بدهد اوّل به هم قوم وطایفه خودش کمک کند تا آدمهایی که نمی شناسد و مثلاٌ در یک جای دیگر (مشهد ، تهران.... ) زندگی می کنند.

 

 

 

 

 

47

هرکس تنها مسئول هم قوم وطایفه وهمشهری خودش است نه شهرها واقوام دیگر ، آنها کس و کارخودشان را دارند

 

 

 

 

 

48

قوم و طایفه مایه افتخار است و همیشه باید از آن در برابر غریبه ها دفاع کرد

 

 

 

 

 

49

زیباترین زبان ، زبان ............................. است.

 

*عضویت در گروههای ثانوی داوطلبانه

1 – آیا در انجمن، گروه ،اتحادیه،... عضویت دارید؟         بلی5               خیر5

2- اگر بلی ؛ عضو داوطلبانه کدامیک از گروه ها وانجمن های زیر هستید ؟ انجمن اولیاءومربیان مدرسه فرزندان5 تعاونی محلی5 

انجمن های خیریه 5 انجمن های هنری5 اتحادیه های صنفی5شورای محلی ده 5انجمن اسلامی مسجد یا محل کار 5

سطح مشارکت

1- مدت عضویت؟  2 - آیا به این انجمن کمک مالی هم می کنید ؟   بلی5                     خیر5

3- اگر بلی تا چه حد :          زیاد5                کم5    کمک نمی کنم 5

4- آیا در جلسات آن شرکت می کنید ؟           بلی5                      خیر5

5- اگر بلی به چه ترتیبی ؟   مرتب5   هر از گاهی5               نامرتب 5

6 - آیا در هئیت رئیسه یا ارگانهای اجرایی این انجمن هم عضویت دارید؟بلی5               خیر5

7- اگر بلی ؛ چه سِمَت و مسئولیتی دارید؟

8 - اگر عضویتی در هیچ یک این انجمن ها ندارید چرا؟ اگر توضیحی دارید بفرمایید .

*برداشت از رفتار فارس زبان ها

1- بنظر شما کدامیک از گروه های زیر امکان بهره برداری و بهره مندی بیشتری از فرصت ها و امکانات اقتصادی ، اجتماعی ، فر هنگی و سیاسی را دارا می باشند؟

گلیکی زبان ها 5  عرب زبان ها 5 فارس زبان ها 5بلوچ زبان ها 5لر زبان ها  5کُرد زبان ها  5آذری زبان ها 5سایر زبان ها 5

از این نظر با یکدیگر تفاوتی ندارند. 5

2- رفتار فارس زبان ها را با خود چگونه ارزیابی می کنید؟

 

1

2

3

4

5

 

خوب

 

 

 

 

 

بد

مودبانه

 

 

 

 

 

بی ادبانه

منصفانه

 

 

 

 

 

غیرمنصفانه

محترمانه

 

 

 

 

 

غیرمحترمانه

خودخواهانه

 

 

 

 

 

غیرخودخواهانه

غیر عادلانه

 

 

 

 

 

عادلانه

 *پایگاه اجتماعی در شهر 1- وضعیت تحصیلات شما؟

بی سواد5حوزوی5قدیم5قرآنی5سوادمدرسه ای5نهضت5

2- میزان تحصیلات شما؟                                                                        

3- شغل شما؟  اصلی(اول)                             فرعی (دوم)

4- مقام و منصب فعلی شما؟ مدیر5             مسئول5           کارفرما5           مشاور5   و سایر................

*دارایی ها

1- آیا زمین کشاورزی دارید؟            بلی5               خیر5

۲- اگر بلی ؛ چند هکتار زمین آبی؟                 و چند هکتار زمین دیم؟

3- آیا باغداری دارید؟                     بلی5               خیر5

4- اگر بلی ؛ چند هکتار باغ دارید؟

5- آیا اتومبیل شخصی دارید؟  بلی5             خیر5

6- اگر بلی ؛ چه تعداد ماشین شخصی دارید؟5 لطفاً با ذکر نام ، آنها را در کادر زیر بنویسید.

 

 

 

 

 

7- هر کدام از امکانات رفاهی زیر را که دارید علامت بزنید

 یخچال5          فریزر5             لباسشویی5        ظرفشویی5        تلویزیون5         ماهواره5

             ویدئو سی دی5         دی وی دی5              رایانه 5

از همکاری ، حوصله ، تلاش علمی

روش تحقیق کمی یا کیفی؟

روش تحقيق كمّي يا كيفي؟

چكيده  تحقیق کیفی عبارت از مجموعه فعالیت‌هایی(چون مشاهده، مصاحبه و شرکت گسترده در فعالیت‌های پژوهشی) است، که هرکدام به‌نحوی محقّق را در کسب اطلاعات دست اول، درباره‌ی موضوع مورد تحقیق یاری می‌دهند. بدین‌ترتیب، از اطلاعات جمع‌آوری شده، توصیف‌های تحلیلی، ادراکی و طبقه‌بندی‌شده حاصل می‌شود. در روش مورد بحث دسترسی به اطلاعات؛ یعنی زندگی کردن با مردم مورد پژوهش، یادگیری فرهنگ آن‌ها، از جمله مبانی ارزشی، عقیدتی و رفتاری، زبان و تلاش برای درک احساس، انگیزش و هیجان‌های آن‌ها است. محقق کیفی، رفتار اجتماعی را به این دلیل درک می‌کند که خود را به‌جای دیگران قرار می‌دهد.

کلمات کلیدی:  تحقیق کمّی، تحقیق کیفی، انواع تحقیق کیفی.

مقدمه:
واژه Research در لغت به‌معنای پژوهش، تحقیق، کند و کاو، تجسس و کاوش است و Qualitative به‌معنای کیفی و چونی است. این دو واژه مجموعاً به‌معنای تحقیق و پژوهش کیف ی است.(آريان پور و ديگران، 1377)

تحقیق کیفی عبارت از مجموعه فعالیت‌هایی(چون مشاهده، مصاحبه و شرکت گسترده در فعالیت‌های پژوهشی) است، که هرکدام به‌نحوی محقّق را در کسب اطلاعات دست اول، درباره‌ی موضوع مورد تحقیق یاری می‌دهند. بدین‌ترتیب، از اطلاعات جمع‌آوری شده، توصیف‌های تحلیلی، ادراکی و طبقه‌بندی‌شده حاصل می‌شود. در روش مورد بحث دسترسی به اطلاعات؛ یعنی زندگی کردن با مردم مورد پژوهش، یادگیری فرهنگ آن‌ها، از جمله مبانی ارزشی، عقیدتی و رفتاری، زبان و تلاش برای درک احساس، انگیزش و هیجان‌های آن‌ها است. محقق کیفی، رفتار اجتماعی را به این دلیل درک می‌کند که خود را به‌جای دیگران قرار می‌دهد.(دلاور، 1385: 259)

آنسلم استراس می‌گوید: «منظور ما از تحقیق کیفی عبارت از هرنوع تحقیقی است که یافته‌هایی را به‌دست می‌دهند که با شیوه‌هایی غیر از روش‌های آماری یا هرگونه کمّی کردن کسب نشده‌اند. شیوه مذکور ممکن است به تحقیق درباره‌ی زندگی افراد، شرح حال‌ها، رفتارها و همچنین درباره‌ی کارکرد سازمانی، جنبش‌های اجتماعی یا روابط بین‌الملل معطوف باشد.»(استراس و كوربين، 1385: 19)

تا پایان دهه‌ی 1960 نزدیک به 90 درصد گزارش‌های منتشرشده در مجلات جامعه‌شناسی آمریکا، مبتنی بر تحقیق کمّی و آماری بودند. گرچه در بریتانیا آمارهای قابل مقایسه‌ای در دست نیستند؛ ولی گمان می‌رود تا اواخر دهه‌ی 1960 تحقیق آماری در این کشور نیز مسلط بود. اما امروزه قضیه تفاوت پیدا کرده و به‌دلیل انتقادهای نظری از اثبات‌گرایی[1]که گرایش به شیوه‌های آماری و کمّی دارند، اکنون روش‌های کیفی، جایگاهی کانونی در آموزش و تحقیق اجتماعی به‌دست آورده‌اند(سيلورمن، 1379: 1)

این روش را انسان‌شناسان فرهنگی برای مطالعه آداب و رفتارهای مردمان فرهنگ‌های دیگر ابداع کرده‌اند. مبنای فلسفی تحقیق کیفی، انسان‌گرایی[2] و طبیعت‌گرایی[3] است. منظور از مبنای انسان‌گرایانه، توجه به نقش و اهمیت انسان در تحقیق‌های کیفی است. مطابق این فلسفه، وجه ممیّز انسان با موجودات دیگر، کنش بر پایه‌ی انگیزه‌ها یا عوامل درونی و بیرونی به‌جای واکنش است.(رفيعي و ديگران، 1387: 133)

 1- تفاوت  پژوهش کیفی و کمّی  به پژوهش کمّي[4]، اثبات‌گر و به پژوهش کیفی، پژوهش مابعد اثبات‌گرا[5] نیز گفته می‌شود. پژوهش اثبات‌گرا، ریشه در این فرض دارد، که جلوه‌های محیط اجتماعی، واقعیّتی مستقل را تشکیل می‌دهند و طی زمان و موقعیت‌ها، نسبتاً ثابت‌اند.
منظور از استقلال پدیده این است که واقعیّت، نزد پژوهش‌گر اثباتگرا ، عینی تلقی می‌شود، جدا از پژوهش‌گر وجود دارد و توسط همگان دیده می‌شود. به دیگر سخن، واقعیت اجتماعی وجود خارجی دارد و توسط مشاهده‌گران ساخته نمی‌شود. برخلاف پژوهش‌های کیفی(مابعد اثبات‌گرا) که در آن واقعیّت اجتماعی به‌وسیله مشارکت‌کنندگان در آن ساخته می‌شود. فرض بر این است؛ که واقعیّت اجتماعی، به‌طور پیوسته و مداوم در موقعیّت‌های محلّی ساخته می‌شود. به‌عبارت دیگر برای پژوهش‌گر کیفی واقعیت یگانه‌ای وجود ندارد، هر ناظر و مشاهده گری واقعیت را به صورت بخشی از فرآیند پژوهشی خلق می‌کند، واقعیت مبتنی بر ذهن است و تنها با ارجاع به یک ناظر موجودیت می‌یابد. به عبارت ثالث پژوهش‌گر کمی عینیت را وجهه‌ی همت خود قرار می‌دهد و از داده‌ها جدا می‌ایستد ولی پژوهش‌گر کیفی خود را بخش ناگسستنی از داده‌ها می‌داند در حقیقت بدون مشارکت فعال پژوهش‌گر، داده‌ای وجود ندارد.

پژوهش‌گر اثبات‌گرا، دانش را از طریق گردآوری داده‌های عددی و مشاهده‌ی نمونه‌ها و سپس عرضه‌ی این داده‌ها به تحلیل عددی فراهم می‌کند. در مقابل این‌ها پژوهش مابعد اثبات‌گرا، ریشه در این فرض دارد که جلوه‌های محیط اجتماعی به‌عنوان تفسیرهایی به‌وسیله‌ی افراد ساخته می‌شود. این تفسیرها شکل گذرا و وابسته به موقعیت دارند. پژوهش‌گران مابعد اثبات‌گرا دانش را از درجه‌ی اول از طریق گردآوری داده‌های کلامی با مطالعه‌ی جدّی و عمقی[6] موارد، و عرضه این داده‌ها به استقراء تحلیلی فراهم می‌آورند.(گال و ديگران، 1382: 59)

پژوهش‌گران کیفی بر نوعی تفسیر کل‌نگر تأکید می‌کنند. آنان واقعیتها و ارزشها را به‌صورتی غیر قابل تفکیک و آمیخته با یکدیگر در نظر می‌گیرند. از طرف دیگر پژوهش‌گران کمّی به‌جای توجه بر تفسیرهای کل‌نگر، بر عوامل و متغیرهای فردی تأکید دارند. پژوهش‌گر کمّی بر این باور است که واقعیّت را می‌توان به مؤلفه‌هایش تقسیم کرد و با نگاه به این اجزاء، شناختی از کل به‌دست آورد؛ ولی پژوهش‌گر کیفی براساس این باور، که واقعیّت، کلیّتی است غیر قابل تقسیم، به بررسی کلّ فرآیند می‌پردازد.(خوي نژاد، 1380: 110؛ ويمر و دومينيك: 160)

اصطلاح دیگری که گاه به‌جای پژوهش کیفی به‌کار می‌رود، پژوهش مطالعه‌ی موردی [7] است. این اصطلاح بر این واقعیت تأکید می‌ورزد که پژوهش کیفی، متمرکز بر مطالعه‌ی موارد است؛ نه جامعه‌ها و نمونه‌ها. البته پژوهش‌های کیفی و کمّی می‌توانند از طریق کشف(توسط پژوهش‌های کیفی) و تأیید (توسط پژوهش‌های کمی) هم‌دیگر را کامل کنند؛(گال و ديگران، 1382: 64) فلذا با وجود همه تفاوت‌ها، بسیاری از پژوهش‌گران، اکنون ترکیبی از رویکردهای کمّی و کیفی را برای فهم کامل پدیده مورد بررسی خود، به‌کار می‌برند.( ويمر و دومينيك: 162)

 2- جایگاه روش کیفی در علوم اجتماعی  گرچه روش کیفی را انسان‌شناسان فرهنگی ابداع کردند، ولی امروزه در سایر علوم انسانی و اجتماعی نظیر جامعه‌شناسی، ارتباطات، آموزش و پرورش، تاریخ، مطالعات فرهنگی و مطالعات جنس‌واره‌اي[8] نیز به‌کار می‌رود. لکن در روان‌شناسی، روش‌های کمّی غلبه دارند. (رفيعي و ديگران، 1387: 132)

اساساً بخش عمده‌ای از مطالعات مربوط به تأثیر ایدئولوژی دین، فرهنگ، سیاست، اخلاق و مانند آن، برکنش و رفتار انسان که موضوع مطالعه بسیاری از رشته‌های علوم انسانی است، را می‌توان با استفاده از روش تحلیل کیفی و عقلی، تجزیه و تحلیل نمود.(حافظ نيا، 1382: 235)

 3- اجزای عمده‌ی تشکیل دهنده‌ی تحقیق کیفی در تحقیق کیفی سه بخش عمده وجود دارد:

3-1- داده‌ها؛ داده‌ها می‌توانند از منابع مختلف گردآوری شده باشند. مصاحبه، مشاهده و مشارکت، معمول‌ترین منابع‌اند؛
3-2- شامل روش‌های تحلیلی و تعبیر و تفسیری است؛ که برای رسیدن به یافته‌ها یا نظریه‌ها به‌کار می‌رود. این روش‌ها شامل شیوه‌های مفهوم‌پردازی از داده‌ها است؛ که به کدگذاري[9] موسوم است.  شیوه‌های دیگری مثل نمونه‌گیری غیرآماری، یادداشت‌برداری و نمایش روابط مفهومی به‌صورت دیاگرام نیز بخشی از مرحله‌ی تحلیلی‌اند

3-3- عبارت است از گزارش‌های نوشته‌شده و شفاهی و ارائه آن‌ها در مجله‌ها و کنفرانس‌های علمی.( استراس و كوربين، 1385: 19)

 4- انواع تحقیق کیفی  دسته‌بندی تحقیقات کیفی آسان و مورد توافق همه نیست. آنسلم، استراس و جولیت کوربین شیوه‌های تحقیق کیفی را شامل موارد ذیل می‌دانند.(همان منبع: 20)

4-1- نظریه مبنایی[10]: یعنی آن‌چه که به‌طور استقرایی[11] یعنی از جزء به کل، از مطالعه پدیده‌ای به‌دست آید و نمایان‌گر آن پدیده است. به‌عبارت دیگر، باید آن‌را باید کشف کرد و کامل نمود و به‌طور آزمایشی از طریق گردآوری منظم اطلاعات و تجزیه و تحلیل داده‌هایی که از آن پدیده نشأت گرفته است، اثبات نمود.

4-2- مردم‌نگاری یا قوم‌نگاری[12]: پژوهش قوم‌نگاری معمولاً با انسان‌شناسی همبسته است. قوم‌نگاری توصیفی عمیق و تحلیلی از موقعیّت فرهنگی و در معنای وسیع، از فرهنگ است. پژوهش قوم‌نگاری بر مشاهده، توصیف و داوری‌های کیفی یا تفسیر پدیده‌های مورد بررسی تأکید بسیار دارد.(بازرگان، 1387: 47)

4-3-پدیدارشناختی[13]: استفاده از پدیدار‌شناسی به‌منظور پژوهش و آگاهی مستقیم نسبت به تجربیات و مشاهدات؛ به‌عبارت دیگر، نسبت به پدیدارهایی است که بی‌واسطه در تجربه ما ظاهر می‌شوند.(ورنو و وال، 1372: 11)

4-4- وقایع زندگی یا تحقیق زندگی‌نامه‌ای[14]: در این نوع تحقیق، مطالعه بر یک فرد، متمرکز می‌شود و از طریق روایت زندگی او به‌صورت حکایت‌گونه، رویدادهای زندگی فردی در چهارچوبی وسیع‌تر نمایان می‌شود. سپس با ارتباط دادن این رویدادها، به‌عنوان نقطه‌های عطف و اطلاعات گردآوری شده مورد تفسیر قرار می‌گیرند. از پژوهش زندگی‌نامه‌ای به‌عنوان تاریخ شفاهی[15]نیز یاد می‌شود.( بازرگان، 1387: 46)

4-5- تحلیل مکالمات یا گفتمان[16]: در این نوع تحلیل، داده‌ها در اصل به صورت گفتار تولید می‌شوند؛ ولی بعدا آنها را به‌منظور تحقیق با دقت و وسواس فراوان و با استفاده از علائمی که تأکیدها، مکثها، خنده‌ها و سایر ظرایف غیرکلامی را هم بر کاغذ بیاورد، به نوشتار تبدیل می‌کنند. موضوع این دسته از مطالعات به یک معنا پیام است. تحلیل گفتمان عمدتاً در علوم سیاسی ریشه دارد؛ ولی در شاخه‌های مختلفی از علوم دیگری، مانند زبان‌شناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی اجتماعی نیز کاربرد دارد. (رفيعي و ديگران، 1387: 168-164)

4-6- تأویل‌شناسی یا هرمنوتیک[17]: روشی است که فهم متون و چگونگی ادراک و فهم و روند آن را بررسی می‌کند. به‌عبارت دیگر هرمنوتیک، هنر دستیابی به فهم کامل و تامّ عبارت‌های گفتاری و نوشتاری است.(نيچه، 1381: 26-9)

4-7- کردارشناسی[18]:  این نظریه که از مطالعه رفتار حیوانات در محیط‌های طبیعی به‌دست آمده، بیان می‌کند که نوزاد انسانی به‌طور ژنتیکی آماده است تا به افرادی که از او مراقبت می‌کنند، دلبسته شود. این دلبستگی‌ها از لحاظ تکاملی دارای ارزش است؛ زیرا سبب سازش با محیط می‌شود. به‌عقیده جان بالبی[19]پایه‌های زیستی رفتارهای دلبستگی، در صورتی‌که از دیدگاه تکاملی مطالعه شود، آسان‌تر قابل درک خواهد بود.(هنري ماسن، 1373: 143-140) به‌طور کلی در این روش سعی می‌شود تاانواع رفتار انسان‌ها شناسایی و درک شود.

4-8- نشانه‌شناسی[20]: نشانه‌شناسی در درجه اول با آفرینش معنا در متون(فیلم، برنامه‌های تلویزیونی و دیگر آثار هنری) سر و کار دارد. این علم نشان می‌دهد که نشانه و نقش آن چیست؟ نشانه‌ها و روابط، دو مفهوم کلیدی تحلیل نشانه‌شناختی هستند. در تحلیل نشانه‌شناسی تفکیکی موقتی و اختیاری بین محتوا و شکل قائل می‌شویم و تمام توجه خود را معطوف نظام نشانه‌هایی می‌کنیم که متن ما را می‌سازد. مثلاً غذا در برنامه تلویزیونی نباید فقط استیک، سالاد و ... تلقی شود؛ بلکه نظامی از نشانه‌ها که حاوی معانی مربوط به موضوعاتی مثل پایگاه، سلیقه، پیشرفت، ملّیّت و غیره است، می‌باشد.(آسابرگر، 1387: 20-15)

4-9- جامعه‌سنجی[21]: این روش را مورنو[22] در سال 1934 برای مطالعه و اندازه‌گیری روابط از نظر جذب و دفع متقابل یا یک طرفه در یک گروه طبیعی پیشنهاد کرده است.(رفرس، 1369: 142) به‌طور کلی این روش، وسیله‌ای برای تعیین درجه پذیرش افراد در یک گروه، کشف روابط این افراد و آشکار کردن ساخت خود گروه به کار می‌رود.

 5- نقاط قوت تحقیق کیفی  5-1- مشاهده رفتار در وضعیت طبیعی؛ در این روش پدیده در دنیای واقعی و محیط و وضعیت طبیعی و نه ساختگی بررسی می‌شود؛ 5-2- عمق ادراک؛ این روش توانایی جذب و دستیابی به نظرهای شخصی را دارد؛ نظرهایی که در ارتباط با زندگی هستند و از آن ناشی می‌شوند 5-3- انعطاف‌پذیری؛ نه تنها می‌توان به سؤالهای از پیش تعیین‌شده پاسخ داد، ‌بلکه محقق توانایی پاسخ‌گویی به سؤالهای مطرح‌شده در زمان اجرای تحقیق را نیز دارد.(دلاور، 1385: 263-262)

6- مشکلات و چالش‌های تحقیق کیفی  6-1- تجاوز به حقوق انسانی آزمودنی‌ها؛ محقق ممکن است از اعضای نمونه یا جامعه، بدون اطلاع و رضایت قبلی آن‌ها، اطلاعات آشکار و در عین حال زیان‌بخش را جمع‌آوری کند

6-2- مخاطرات قانونی، اخلاقی و جانی؛ در برخی تحقیقات ممکن است، محقق سبب خطر جانی برای اعضای گروه یا خودش شود. مثل کسانی که در گروه‌هایی که فعالیّت جنایی دارند

6-3- پایایی؛ ممکن است گزارش‌های ارائه‌شده توسط محقق، حوادث نادر باشند؛ یا اینکه سهواً اطلاعات تحریف‌شده‌ای را گزارش دهد.(همان منبع: 265)

6-4- عدم ارائه یک چارچوب نظری برای تحقیق که عمیق، خلاصه و دقیق باشد.(مارشال و گرچن، 1377: 9)

 منابع

- استراس، آنسلم و جولیت کوربین؛ اصول روش تحقیق کیفی، بیوک محمدی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1385، چاپ اول

- آریان‌پور، منوچهر و دیگران؛ فرهنگ پیشرو آریان‌پور، تهران، جهان رایانه، 1377، چاپ اول، ج5.

- آسابرگر، آرتور؛ روش‌های تحلیل رسانه‌ها، پرویز اجلالی، تهران، دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها، 1387، چاپ سوم.

- بازرگان، عباس؛ مقدمه‌ای بر روش‌های تحقیق کیفی و آمیخته، تهران، دیدار، 1387، چاپ اول.

- حافظ‌نیا، محمدرضا؛ مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، تهران، سمت، 1382، چاپ نهم

- خوی‌نژاد، غلامرضا؛ روش‌های پژوهش در علوم تربیتی، تهران، سمت، 1380، چاپ اول

- دلاور، علی؛ مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی، تهران، رشد، 1385، چاپ پنجم

- رفرس، پل، روانشناسی تجربی، سیروس ذکا، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1369، چاپ اول.

-رفیعی، حسن و دیگران؛ روش‌های تحقیق بین رشته‌ای در اعتیاد، تهران، دانژه، 1387، چاپ اول

- سیلورمن، دیوید؛ روش تحقیق کیفی در جامعه‌شناسی، محسن ثلاثی، تهران، تبیان، 1379، چاپ اول

-گال، مردیت و دیگران؛ روش‌های تحقیق کمّی و کیفی در علوم تربیتی و روان‌شناسی، احمدرضا نصر و دیگران، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی و سمت، 1382، چاپ اول، ج1

- مارشال، کاترین و گرچن ب.راس من؛ روش تحقیق کیفی، تهران، پژوهش‌های فرهنگی، 1377، چاپ اول.

- نیچه، فریدریش ودیگران؛ هرمنوتیک مدرن، گزینه جستارها، بابک احمدی و دیگران، تهران، مرکز، 1381، چاپ سوم

- ورنو، روژه و ژان وال؛ نگاهی به پدیدارشناسی و فلسفه‌های هست بودن، یحیی مهدوی، تهران، خوارزمی، 1372، چاپ اول

+ نوشته شده در  یکشنبه چهارم دی 1390ساعت 19:24  توسط مهدی  | 

روش شناخت

شناخت،انواع شناخت، مراحل تحقیق علمی

انسان كه جزئي از هستي بي كران است ، به ناگزير وابسته ساير اجزاي هستي است و با آنها ارتباط دائم دارد. اگر هستي بدون انسان را طبيعت بناميم ، مي‌توانيم بگوييم كه انسان و طبيعت تجانس دارند و همواره متقابلأ در يكديگر نفوذ مي‌كنند. در جريان زندگي هر انسان، روابط پيچيده فراواني ميان او و محيط (كه شامل طبيعت و ساير انسان هاست) برقرار مي‌شوند. اين روابط كه انسان را به طبيعت و انسان‌هاي ديگر پيوند مي دهند، چون در اورگانيسم (بدن) انعكـــاس يابند، ذهـــــــن (mind) نام مي گيرند.


اصطلاحات و مفاهیم اصلی جامعه شناسی

خواندن کتبی که به عنوان مراجع و منابع مادر رشته ی جامعه شناسی محسوب می شوند حداقل این مزیت را دارد که به روشی اصولی، خواننده ی خود را با اصل مطلب و تعریف دقیق اصطلاحات و مفاهیم آن آشنا می سازد. یکی از این کتب مفید زمینه ی جامعه شناسی مرحوم دکتر امیرحسین آریان پور است. ترجیح دادم قسمتی از کتاب ایشان را بازگو نمایم تا هم عرض ادب و ارادتی خدمت این استاد گرانقدر داشته باشم و هم مثمرثمر برای کسانی که آن را مطالعه نفرموده اند.


توسعه اقتصادی- اجتماعی(2)

مكاتب مختلف توسعه اقتصادي از قرن هجدهم و با رشد سريع صنايع در غرب، اولين انديشه‌هاي اقتصادي ظهور نمود. اين انديشه‌ها، در پي تئوريزه‌كردن رشد درحال‌ظهور، علل و عوامل، راهكارهاي هدايت و راهبري، و بررسي پيامدهاي ممكن بود. از جمله مكاتب پايه در توسعه اقتصادي مي‌توان به اين موارد اشاره كرد:
توسعه اقتصادی- اجتماعی(1)

توسعه" در لغت به معناي رشد تدريجي در جهت پيشرفته‌ترشدن، قدرتمندترشدن و حتي بزرگ‌ترشدن است (فرهنگ لغات آكسفورد، 2001). ادبيات توسعه در جهان از بعد جنگ جهاني دوم مطرح و مورد تكامل قرار گرفت. هدف، كشف چگونگي بهبود شرايط كشورهاي عقب‌مانده (يا جهان سوم) تا شرايط مناسب همچون كشورهاي پيشرفته و توسعه‌يافته است.

توسعه(development) در لغت به معنای وسعت دادن و فراخ کردن است. ولی در اصطلاح، تعریف زیادی از توسعه ارائه شده است که به برخی از آن ها اشاره می شود.

 انواع شناخت، مراحل تحقیق علمی  شناخت، انواع شناخت، مراحل تحقيق علمي

برگرفته از كتاب زمينه ي جامعه شناسي دكتر آريان پور

مقدمه اول  شناخت[1]
انسان كه جزئي از هستي بي كران است ، به ناگزير وابسته ساير اجزاي هستي است و با آنها ارتباط دائم دارد. اگر هستي بدون انسان را طبيعت بناميم ، مي‌توانيم بگوييم كه انسان و طبيعت تجانس دارند و همواره متقابلأ در يكديگر نفوذ مي‌كنند. در جريان زندگي هر انسان، روابط پيچيده فراواني ميان او و محيط (كه شامل طبيعت و ساير انسان هاست) برقرار مي‌شوند. اين روابط كه انسان را به طبيعت و انسان‌هاي ديگر پيوند مي دهند، چون در اورگانيسم (بدن) انعكـــاس يابند، ذهـــــــن (mind) نام مي گيرند.

اورگانيسم انسان در آغاز كار تنها قادر به فعاليت هايي ساده است. اين فعاليت هاي ساده كه همانا بازتاب هاي فطري (inborn reflexes) يا مسامحتاً كنش‌هاي غريزي اند ، نسبت به دگرگوني‌هاي زندگي فرد انسان ، ثابت مي‌نمايند. با اين همه در جريان زمان دراز، به اقتضاي محيط ، كمابيش دگرگوني مي‌پذيرند . تصادم اورگانيسم و محيط به تغيير هر دو مي‌انجامد: محيط با كار انساني تغيير مي‌كند، و انسان به تحريك محيط، تكامل مي‌يابد و بازتابهاي فطري را به صورت بازتاب هاي شرطي (reflexes conditioned) يا كنش هاي غير غريزي در مي آورد. آگاهي (consciousness) يا شناخت (cognition) نتيجه اين كنش‌هاست.

الف) مراحل شناخت  آگاهي يا شناخت دو مرحله دارد: مرحله شناخت حسي و مرحله شناخت منطقي.

در مرحله شناخت حسي تحريك‌هاي محيط از طريق حواس بر اورگانيسم تأثير مي گذارند: تحريك محيط نخست به صورتي مبهم در مغز انعكاس مي‌يابد و احساس (sensation) نام مي‌گيرد و سپس به صورتي مشخص در مي‌آيد و ادراك (perseption) مي گردد. انسان بر اثر ادراك ، به وجوه يك نمود جزئي پي مي‌برد. ادراك با قطع تحريك خارجي، از ميان مي‌رود، ولي اثر آن موجد نگار يا تصوير ذهني (mental image) مي‌شود. نگارهاي ذهني اگر به اقتضاي تحريك‌هاي بعدي محيط، به صورت اصيل خود تجلي كنند، يادآوري (recollection) دست مي دهد، و اگر با سيمايي دگرگون رخ نمايند، تخيــــل (imagination) پيش مي‌آيد. اورگانيسم همواره در برابر ادراكات و نيز در برابر نگارهاي ذهني واكنش مي كند و حالتي كه در عرف روان شناسي عاطفه (emotion) نام دارد، به خود مي گيرد.

در مرحله شناخت منطقي ادراكها يا نگارهاي ذهني كه نماينده صريح نمودهاي جزئي جهان بيروني هستند، به سبب برخورد با ادراكات يا نگارهاي ذهني پيشين، مقايسه و سنجيده و رده بندي مي‌شوند. پس عناصر خصوصي و استثنائي ادراك يا نگار به كنار مي‌روند و عناصر اصلي مهم آن تمركز مي يابند. در نتيجه، ادراك يا نگار جزئي و سطحي كه متعلق به يك نمود معين و حاكي از ظواهر آن نمود است، به ياري نگارها يا ادراكهاي پيشين، تعميم مي پذيرد، تحت نامي عام در مي‌آيد و ذات يا ماهيت آن نمود و نظاير آن را نمايش مي دهد. ادراك يا نگار ذهني پس از طي اين جريان، مفهوم (concept) ناميده مي‌شود. از برخورد و گسترش مفهوم ها در وهلة اول، حكم (judgement) و در وهلة دوم، استنتاج (reasoning) فراهم مي‌آيد. حكم گوياي روابط نسبتاً دور و ژرف واقعيت است، و استنتاج از جمع شدن حكم‌هاي متعدد و حصول حكمي وسيعتر به دست مي‌آيد (استقراء)؛ و اين حكم وسيعتر به سبب شباهتهايي كه به احكام سابق ذهن دارد، مشمول آن احكام مي‌شود، و بدين وسيله دقت و صراحت يا روشني بيشتري مي‌يابد (قياس). بنابراين استقراء (رسيدن از نمودهاي جزئي به مفهوم كلي) و قياس (شامل كردن مفهوم كلي بر مصاديق آن) در هر استنتاجي دخيل اند و از يك ديگر جدايي ندارند.پس از استنتاج، ارگانيسم جهتي معين به خود مي‌گيرد و به اصطلاح «اراده مي‌كند»، و بر اثر آن، به فعاليت مي‌پردازد. در اين صورت مي‌توان گفت كه عمل آغاز و پايان شناخت است، و حيات ذهني حدفاصل اين دو است.

ب) شناخت تدريجي و شناخت ناگهاني

مرحلة اول شناخت – شناخت حسي – معمولاً به مرحلة دوم – شناخت منطقي – مي انجامد. ولي در زندگي روزانه در بسا موارد، بين مرحلة اول و مرحلة دوم شناخت فاصله مي افتد، يا اساساً شناخت از مرحله اول در نمي گذرد. از اين گذشته جريانهاي هر مرحله با شدت و سرعت يكساني طي نمي شوند. ادراك گاهي به تندي و گاهي به كندي دست مي‌دهد. زماني عاطفه شدت مي گيرد و زماني ادراك بر عاطفه چيرگي مي ورزد. جريان‌هاي شناخت گاهي به طور منظم و متوالي طي مي شوند و گاهي در يكي از آنها وقفه و يا توقفي روي مي دهد. ممكن است كسي پس از ادراك يك نمود، از استنتاج بازماند و دير زماني بعد ناگهان در خواب و يا بيداري نتيجه گيري كند. بر همين شيوه ممكن است كسي در موردي بسرعت جريان هاي گوناگون شناخت مسئله اي غامض را در نوردد و به حل آن نائل آيد، حال آنكه در مواردي ديگر از عهده چنين كاري برنيايد. تاريخ علم و هنر در اين زمينه نمونه هاي بسيار عرضه داشته است: تارتي ني (tartini)، آهنگساز ايتاليايــي قرن هيجدهم صورت نهائي آهنگ معــروف خود، «سونات شيطان» را در خـــواب تنظيم كـــرد، و آرخي مه دس (Archimedes)، دانشمند يوناني سدة سوم پيش از مسيح بغتتاً در گرمابه به كشف قانون علمي بزرگي توفيق يافت.

شناخت ناگهاني – خواه معلول سرعت عمل استثنائي باشد، خواه نتيجة غائي تفكرات پيشين – به نظر كساني كه طبعي كرامت‌بين يا معجزه‌جو دارند، كاري خارق العاده است. اين گونه مردم شناخت را دو گونه مي دانند : يكي شناخت «عقلي»، ديگري شناخت‌ «اشراقي» يا «شهودي». به گمان اينان، شناخت عقلي نتيجة احساس و ادراك و استنتاج است، و شناخت اشراقي يا شهودي شناختي دفعي و از عالم حس بركنار است و تنها به مدد عبادت يا رياضت دست مي دهد، غافل از آنكه شناخت دفعي وجهي از شناخت تدريجي است، با اين تفاوت كه يا مراحل مقدماتي آن به سرعت روي مي‌دهد يا بين مقدمات و نتيجه نهائي آن فاصله مي افتد.

پ) شناخت ادراكي و شناخت عاطفي

نكته‌اي كه از لحاظ بحث كنوني ما اهميت دارد، اين است كه هر شناختي داري دو عنصر ادراكي و عاطفي است. شناخت چون معلول تصادم ارگانيسم و محيط است به ناگزير از هر دو نقشي برمي‌دارد و هم از نمودهاي بيروني خبر مي‌دهد و هم نمودار حالات دروني است. ادراك انعكاس واقعيت خارجي است، و عاطفه از واكنش انسان در مقابل ادراك پديد مي آيد و نشانه زنده بودن و فعال بودن اورگانيسم انسان است. عواطف مي‌رسانند كه ذهن منفعل نيست، و روابط ذهني انساني از تصاويري مرده و ماشيني فراهم نمي‌آيد. اورگانيسم در برابر هر ادراك، واكنشي مي كند و با اين واكنش، دستخوش عاطفه اي مي شود.

عاطفه كه مبين رابطة جديدي بين اورگانيسم و محيط است، وابستة ادراك است. ادراك يعني انعكاس تحريك خارجي پيوسته با عاطفه يعني واكنش اورگانيسم در مقابل تحريك خارجي همراه است: آنچه ادراك مي شود، الزاماً در اورگانيسم تغييري پديد مي‌آيد و به عاطفه مي انجامد. عاطفه‌اي كه بر ما دست مي‌يابد ضرورتاً با ادراكي همراه است. پس شناخت، در هر حال هم ادراكي است، و هم عاطفي. تنها نسبت اين دو در موارد متفاوت فرق مي‌كند. گاهي عاطفه بر ادراك غالب مي‌آيد و گاهي برعكس. عاطفه صد در صد «عميق» وجود ندارد، زيرا عاطفه اي كه بركنار از عامل ادراكي باشد، قابل دريافت نيست. ادراك كاملاً «خالص» يا «خارجي» نيز هرگز ميسر نمي‌شود، زيرا ادراك هنگامي رخ مي‌نمايد كه محركي خارجي با اورگانيسم برخورد كند و بر آن تأثير گذارد و از آن متأثر شود.

بر روي هم، شناخت حسي به مراتب بيش از شناخت منطقي با عواطف آميخته است. زيرا انسان در ميان نمودهاي محسوس جزئي محاط است و با آن‌ها بستگي دائم دارد، و از اين رو ادراكاتي كه از نمودهاي محسوس جزئي برمي گيرد، براي او پرمعني و با ارزش و ملازم عواطف‌اند، حال آن كه مفاهيم انتزاعي كلي به دشواري مي‌توانند موضوع عواطف او قرار گيرند.

ت )ملاك شناخت: حقيقت

چون شناخت ناشي از برخورد انسان و محيط است، چگونگي شناخت هركس در هر موردي بسته به چگونگي برخورد او با محيط است. در اين صورت هر كس به تناسب آزمايش هاي زندگاني خود يعني برخوردهايي كه با محيط مي‌كند، به درجه‌اي از شناخت نايل مي آيد. شناخت يكي به درجه‌اي مي‌رسد كه عرفاً آن را «صحيح» مي‌خوانند، و شناخت ديگري به درجه‌اي مي رسد كه به صفت «سقيم» متصف مي‌شود. همچنين چه بسا كه شناخت كسي نسبت به يك امر «درست تر» از شناخت ديگري است نسبت به همان امر.

از كلمات «صحيح» و «سقيم» و «درست تر» برمي آيد كه شناخت را مي‌توان سنجيد. براي سنجش شناخت از ديرگاه ميزان يا ملاكي به كار برده اند. اين ملاك كه حقيقت (truth) نام گرفته است، تطابــق شناخــت است با هستـي يا واقعيت (reality). شناختي كه موافق نظام هستي باشد، در خور صفت «حقيقي» است، و معرفتي كه از واقعيت به دور باشد، شناخت «سقيم» يا دور از حقيقت است. بنابراين حقيقت يكي از صفات يا كيفيات شناخت است.

مي‌دانيم كه تمام هستي در تغيير و تكاپوي دايم است. انسان كه شناسندة واقعيت است، همواره در تحول است، و محيط كه موضوع شناخت انسان است، هر لحظه دگرگون مي شود. چون فاعل شناخت (انسان) و موضوع شناخت (محيط) هر دو در تغييرند، رابطة آن دو كه شناخت باشد، بريك حال نمي ماند؛ و در نتيجه، حقيقت كه صفت شناخت است، نمي تواند كيفيتي ثابت و معين باشد. همچنان كه هستي جاودانه در كار دگرگوني است، حقيقت ها نيز دگرگون مي‌شوند. در مورد هر نمود واحد، آنچه ديروز حقيقت بود، امروز جاي خود را به حقيقتي ديگر مي‌دهد، و آنچه امروز حقيقت است، فردا مبدل به حقيقتي بزرگ تر خواهد شد. پس حقيقت همراه با پويايي (ديناميسم) درنگ ناپذير واقعيت، پيوسته در جريان آفرينش است، و اين آفرينش البته در زمان واقع مي‌شود. زمان دو وجه دارد: گذشته و آينده، و ما كه همواره در مقطع اين دو قرار داريم، نقطه جدايي گذشته وآينده را اكنون مي‌خوانيم، و مي‌كوشيم تا در زمان حال، به ياري حقايق گذشته، حقايق آينده را پيش بيني كنيم و در پيش از گام برداشتن، راه خود را ببينيم و هموار سازيم. در اين صورت، حقيقت زمان دارد. حقيقت بي‌زمان پوچ و موهوم است. حقيقت انعكاس هستي پويا و جرياني تكاملي است.

ث) انواع شناخت شناخت منظم در تاريخ انسان به دو صورت اصلي نمايان شده است:

شناخت علمي و شناخت هنري. اين دو شناخت به شناختي ديگر – شناخت فلسفي – مي‌انجامند.

1- شناخت علمي: هركس در زندگي خود به مدد حواس، با محيط روبه رو مي‌شود و با ادراكات پراكنده اي كه از نمودهاي پيرامون خود مي گيرد، مرحلة اول شناخت را طي مي كند و تا اندازه‌اي به شناسايي هستي نائل مي آيد. چنين شناختي كه وسيلة لازم حيات علمي است، ساده و سطحي و جزئي است و جنبة عاطفي نيرومندي دارد. ولي انسان مي‌تواند با طي مرحلة دوم شناخت، ادراكات خود را به صورت مفهوم درآورد و شناخت خود را عمق و وسعت بخشد و به واقعيت نزديك تر كند. چنين شناختي كه سخت مقرون به واقعيت است، علم (science) خوانده مي شود. هدف علم مانند هدف ساير فعاليت‌هاي انساني، غلبه بر واقعيت و تسهيل زندگي انسان است. علم يعني شناخت قوانين واقعيت، انسان را قادر به پيش بيني و تنظيم نقشه مي كند و بر واقعيت چيره مي‌گرداند. چون شناخت واقعيت فقط با تجربه يعني مداخله در واقعيت ميسر مي شود، همة علوم – رياضي و فيزيكي و زيستي و اجتماعي – مبتني بر تجربة دقيق‌اند. در اين صورت، مي‌توان گفت كه علم شناخت واقعيت است از طريق تجربه.

در اين شك نيست كه تجربة علمي نيازمند تبيين (explanation) است، و بدين سبب، طرز تفكر يا فلسفة عالمان نيز در تجارب آنان دخالت مي ورزد. بنابراين، بايد بگوييم كه علم شناخت واقعيت است از طريق تجربه به اتكاي يك فلسفه.

مي‌دانيم كه شناخت انساني در هرمورد دو وجه جدايي ناپذير دارد: وجه ادراكي و وجه عاطفي. وجه ادراكي خبر از محيط مي‌دهد، و وجه عاطفي نمايشگر حالات دروني اورگانيسم است. شناخت علمي به ناگزير شامل هر دو وجه است: ادراك محض نيست، بلكه جنبة عاطفي نيز دارد. با اين وصف، شناخت علمي چون از شناخت حسي دور و برمفاهيم انتزاعي استوار است، از لحاظ عاطفي قوي نيست. عالم مي كوشد تا آن جا كه مي‌تواند، محيط را بر كنار از كيفيات دروني اورگانيسم بسنجد و بشناسد. به عبارت ديگر، علم جنبة كمي واقعيت را مورد تأكيد قرار مي‌دهد. بنابراين مي توان در تعريف علم چنين گفت: شناخت واقعيت از طريق تجربه به اتكاي يك فلسفه با تأكيد بر كميت.

ميان وجه ادراكي و وجه عاطفي شناخت نسبتي برقرار است، و اين نسبت در مورد همة علوم يكسان نيست، چنان كه جنبة ادراكي علوم رياضي از ديگر علوم بيش‌تر است. ولي هيچ علمي نيست كه سراسر بركنار از جنبة عاطفي يعني مستقل از حالات اورگانيسم باشد. حتي علوم رياضي كه «ادراكي ترين» يا انتزاعي ترين علم‌ها به شمار مي روند، فعاليتهايي انساني هستند و البته به حيات دروني يا عاطفي مانيز بستگي دارند.

علم مانند هر شناخت ديگر در جريان زمان، به تناسب نيازمندي‌هاي انسان دگرگون مي شود و بر اثر افزايش تجارب نسل ها، پيوسته دقت و وسعت بيشتري مي‌يابد. پس علم نوعي شناخت نسبي يا متغير است. اما شناسايي علمي در عمل بر واقعيت منطبق مي‌شود. پس در عين نسبي بودن، حقيقي و معتبر و مطلق است. به بيان ديگر، علم تا آن درجه كه در عمل با واقعيت تطبيق مي‌كند، مطلق است.علم و عمل لازم و ملزوم‌اند. مقتضيات عملي متغير حيات همواره انسان را به شناخت‌هاي جديد مي‌كشانند، و شناخت‌هاي جديد سبب دگرگوني مقتضيات عملي مي‌شوند .

2-  شناخت هنري: چنان كه در بيان علم ذكر شد، اگر براي دريافت واقعيت پا به مرحلة شناخت منطقي گذاريم و به لفظ ديگر، برجنبة ادراكي شناخت تأكيد ورزيم، به شناخت علمي دست مي‌يابيم و با كميت سروكار پيدا مي‌كنيم. حال اگر در مرحلة اول شناخت يعني شناخت حسي درنگ كنيم و جنبة عاطفي شناخت را مورد تأكيد قرار دهيم، به شناخت هنري مي‌رسيم . همچنان كه دانشمند با تكيه بر مفاهيم كلي انتزاعي، واقعيت بيروني را تا حد امكان از حالات اورگانيسم انتزاع مي كند و به زباني كمي باز مي گويد، هنرمند، با تكيه بر نگارهاي جزئي ذهني، واقعيت دروني را تا اندازه‌اي از واقعيت بيروني تجريد مي‌كند و به زبان كيفي گزارش مي‌دهد. بنابراين، در كار هنري نظام واقعيت دروني بيش از قوانين واقعيت بيروني مورد توجه است، و بر عكس آن، در كار علمي واقعيت بيروني بيش از واقعيت دروني مورد تأكيد قرار مي‌گيرد.با اين وصف، هنرمند مانند دانشمند، جوياي شناخت منطبق بر واقعيت است، و همچنان هدفي جز تسخير واقعيت ندارد. شناخت هنري مانند شناخت علمي مستلزم تجربه است، و تجارب هنرمند نيز از زمينة فلسفي او رنگ مي گيرند. در نتيجه مي‌توان هنر را چنين تعريف كرد: نوعي شناخت واقعيت است از طريق تجربه، به اتكاي يك فلسفه با تأكيد بر كيفيت.نسبت عاطفه به ادراك در همه هنرها يكسان نيست، چنان كه جنبة عاطفي موسيقي از ساير هنرها بيشتر است. اما بي‌گمان هيچ هنري نيست كه يك سره از واقعيت بيروني بيگانه باشد، و نه علمي هست كه از واقعيت دروني هيچ خبري ندهد. حتي موسيقي كه «عاطفي ترين» هنرهاست، خود نسبت به اورگانيسم عاملي بيروني است و ناچار به واقعيت خارجي بستگي دارد. هنر صد در صد عميق يا دروني (Subjective) – اگر اساساً يافت شود – فورمولي است از فعاليتي بدني كه در اندرون اورگانيسم روي مي‌دهد و هرگز بر ما معلوم نمي شود. علم صد در صد خالص يا بيروني (objective) هم – اگر اصلاً ممكن باشد- معادلـه اي است از حركاتي كه متشتت كه به هيچ روي نمي‌تواند مورد گرايش ما قرار گيرد. هنر مانند علم، موافق مقتضيات زندگي انسان، تحول مي پذيرد و در هر زماني شناخت جديدي به دست مي‌دهد. اين شناخت جديد نيز به نوبة خود مقتضيات عملي جديدي را ايجاب مي‌كند و به تغيير زندگي اجتماعي مي‌انجامد. هنرمند و دانشمند، هر دو، واقعيت را تغيير مي‌دهند. دانشمند در پرتو واقعيت دروني، واقعيت بيروني راكشف مي كند. هنرمند در ساية واقعيت بيروني، واقعيت دروني را مي‌شناسد. هر دو كاشف حقيقت اند: يكي حقيقت علمي را مي‌جويد، ديگري حقيقت هنري يا زيبايي را خواستار است. انسان در عمل با دگرگون كردن محيط، آن را مي شناسد، و بر اثر شناسايي آن، خود دگرگون مي‌شود. چون دگرگون شد، با نظري نو به پيشباز محيط مي‌رود و در آن دگرگوني جديدي پديد مي‌آورد و به شناخت‌هاي جديدي نايل مي‌آيد، و بار ديگر خود دگرگون مي‌شود. دانشمند به كشف چگونگي دگرگوني‌هاي جديدي كه بر اثر عمل انساني در واقعيت ها پديدار مي‌شوند، همت مي‌گمارد، و هنرمند به شناسايي اميدها و آرزوها يا امكانات تازه‌اي كه دگرگوني‌هاي جديد در انسان برمي‌انگيزند، مي‌پردازد. دانشمند با شناختن واقعيت با لفعل موجود – آنچه هست – انسانها را براي برخورد با حوادث فردا آماده مي‌كند. هنرمند با شناختن واقعيت بالقوه – آنچه بايد باشد – مسير فعاليت‌هاي امروز انسانها و راه برآوردن امكانات و انتظارات انساني را پيش‌بيني و تعيين مي‌كند. انسان برخلاف ساير جانوران، در طي زندگي عملي، واقعيت را تغيير مي‌دهد، و با تغييرات واقعيت، آن را مي‌شناسد، و با شناسايي قوانين آن، راه غلبة بر‌ آن را مي يابد و از جبر قهار طبيعي مي‌رهد. پس كار انساني كه ماية شناخت است، وسيلة كسب حريت است. كار علمي انسان را بر جبر بيروني مسلط مي‌گرداند، و كار هنري اورا با ضرورت دروني دمساز و در نتيجه بر آن چيره مي‌كند. در اين صورت، علم بيان آزادي انسان است در دنياي ادراكات، و هنر نغمة حريت انسان است در جهان عواطف. هنر در عالم نظر، شخصيت فاعل شناسايي (انسان) را از قوام يا نظامي فعال برخوردار مي‌كند، و در عالم عمل موضوع شناسايي (واقعيت خارجي) را سازمان يا نظم مي‌بخشد. علم در عالم نظر، شخصيت فاعل عمل (انسان) را تحت نظامي ادراكي در مي‌آورد و در عالم عمل، سازماني ادراكي بر موضوع عمل (واقعيت خارجي) تحميل مي‌كند. همنوايي يا همزيستي علم و هنر از اينجاست كه فاعل عمل همان فاعل شناسايي است، و موضوع عمل همانا موضوع شناسايي. همين همنوايي يا همزيستي علم و هنر است كه به فلسفه امكان وجود مي دهد.

 3- شناخت فلسفي: همة ما در جريان زندگي بر اثر مجموع ادراكات و عواطفي كه مي‌يابيم، داراي بينشي كلي كه شامل همة شناختهــاي ماست، مي‌شويم. ايـــــن بيــــنش كلــــي يا جهــان‌بينــــي (Weltanschauung) را مي‌توان فلسفه خواند. واژة «فلسفه» تحريفي است از كلمة يوناني فيلوسوفي يا (Philosophia) به معني «دانش دوستي». ولي در تاريخ علم، اين كلمه را در معناي مجموع معارف يك فرد يا يك گروه يا يك جامعه يا يك دوره به كار برده اند.هر انساني – چه بخواهد، چه نخواهد – براي خود جهان بيني يا فلسفه‌اي دارد، و چگونگي فلسفة او بسته به چگونگي شناخت‌هاي او يا بر روي هم بسته به مقتضيات زندگي اوست. چون هر گونه شناختي كمابيش از واقعيت خبر مي‌دهد، فلسفة او بسته به چگونگي شناخت‌هاي او يا بر روي هم بسته به مقتضيات زندگي اوست. چون هر گونه شناختي كمابيش از واقعيت خبر مي دهد، فلسفة هر كس تا اندازه اي حقيقي يا درست است. با اين همه، معمولاً درست ترين فلسفه ها از آن فيلسوفان اند. در تاريخ انسان كساني كه آگاهي‌هاي خود را به دقت سنجيده اند و جهان بيني خويشتن را بر شناخت‌هاي بسيار درست استوار كرده اند، فيلسوف نام گرفته اند. كار فيلسوفان همواره تنظيم و تعميم آگاهي‌هاي علمي و هنري موجود بوده است، با اين تفاوت كه در روزگاران پيشين، فلسفه نه تنها به تعميم يافته‌هاي علوم و هنرها مي پرداخت، بلكه عملاً وظيفة علوم و هنرها را عهده دار بود. فيلسوف هم در رشته هاي متفاوت علم و هنر كار مي‌كرد و نتايج تحقيقات خود را تعميم مي‌داد و فلسفه مي‌ساخت. اما پس از عصر رونسانس اروپا كه دامنة شناخت گسترده شد و تخصص علمي پيش آمد، رفته رفته علوم استقلال يافتند، و از آن پس تنها وظيفة تعميم علوم و هنرها براي فيلسوف به جا ماند، چنان كه امروز برخلاف پيش، فلسفه نه جامع علوم و نه علم العلوم يا فوق علوم است. شناخت فلسفي كنوني آن شناختي است كه از آميختن و عموميت دادن آگاهي هاي علمي و هنري زمان ما به دست مي‌آيد و براي دريافت طبيعت و مقام و مسير جامعة انساني ضرورت دارد.به طوري كه مي دانيم، هيچ فردي نيست كه فلسفه‌اي نداشته باشد. پس برخلاف پندار عموم، مسئله اين نيست كه آيا داراي فلسفه اي باشيم يا نباشيم؛ مسئله اين است كه تا چه پايه مي‌توانيم فلسفة خود را درست بدانيم و بدان تكيه كنيم. فلسفه مطلوب فلسفه اي است كه از آخرين اكتشافات علوم و هنرهاي زمان ما ناشي شده باشد. فيلسوف اين عصر كاري ندارد جز اين كه به ياري علوم و هنرهاي گوناگون، بينش كلي درستي فراهم آورد و مردم را به تصحيح جهان بيني هاي خود برانگيزد و بدين وسيله موجب بهبود زندگي اجتماعي شود.شناخت فلسفي چون جامعيت دارد، هم واقعيت دروني و هم واقعيت بيروني را در بر مي‌گيرد. به لفظ ديگر، هم متضمن شناسايي علمي است و هم شامل شناسايي هنري. وجوه كمي و كيفي واقعيت كه در علم و هنر از يك ديگر جدا مي‌شوند، در فلسفه وحدت مي‌يابند. شناختهاي نمودهاي واقعيت – فرد، جامعه، طبيعت – كه به نيروي علم و هنر فراهم مي‌آيند، متشتت و نسبتاً كم دانه هستند. چون اين شناختها به كمك تخيل منطقي، مرتبط و منتظم شوند و تعميم يابند، شناخت فلسفي دست مي‌دهد.شناخت فلسفي در زندگي انسان اهميت فراوان دارد. زيرا از يك سو، راهنماي عمل انساني است و از سوي ديگر، علم و هنر را رهبري مي كند. هركس موافق فلسفة خود، راه و رسم حيات خود را برمي‌گزيند و به فعاليت مي‌پردازد و هر هنرمند و دانشمندي به تناسب شناسايي فلسفة خود، به جهان مي نگرد و كائنات را تبيين مي‌كند. پس شناسايي فلسفي همچون روشي است كه هم مسير زندگي فرد متعارف را معين مي كند و هم هنرمند و دانشمند را در جستجوي مجهولات و پركردن فواصل معلومات مدد مي دهد.فلسفه در همان حال كه خود زادة شناختهاي علمي و هنري است، علم وهنر را به پيش مي راند همچنان كه علوم و هنرها به پيش مي روند و به اكتشافات جديدي نائل مي آيند، تعميم هاي جديدي لزوم مي‌يابد و فلسفه هاي نوي فراهم مي‌شود، و فلسفه‌هاي جديد همچنان كه قوام مي‌گيرند، علوم و هنرها را به حوزه هاي ناشناخت تازه اي مي كشاند و موجب اكتشافات نوي مي شوند. پس، هرچه فلسفة خصوصي دانشمند يا هنرمند حقيقي تر باشد، شناخت علمي يا هنري او ژرف تر و بارورتر خواهد بود.

ج) پيوندهاي فلسفه و علم و هنر

فلسفه محصول علم و هنر است. علم شناختي است مبتني بر مفاهيم كلي و داراي جنبه ادراكي قوي. هنر شناختي است مبتني بر نگارهاي جزئي و داراي جنبه عاطفي و قوي. هنر بر خلاف علم، واقعيت دروني را بيش از واقعيت بيروني مورد توجه قرار مي‌دهد. هنر مؤيد علم است، زيرا شناخت عاطفي جديد محرك شناخت ادراكي جديد است. علم پشتيبان هنر است، زيرا شناخت علمي جديد، عواطف تازه‌اي به بار مي‌آورد. اين دو به يك ديگر پيوسته‌اند و با هم پيش مي‌روند، زيرا هر دو به منظور نهائي و احدي، در آغوش جامعه پروده مي‌شوند.شناخت‌ها گاه با يك ديگر گرد مي‌آيند. مثنوي جلال الدين بلخي و كمدي الهي دان ته شامل عناصري از علم و فلسفه اند، و داستان جنگ و صلح تالس‌توي و خوشه‌هاي خشم استين بك (Steinbeck) جامعه‌شناسي محسوب مي‌شوند. ناصر خسرو قبادياني شاعر و نويسنده و مورخ و فيلسوف است. لئوناردو داوينچي نگارگر و پيكر تراش و معمار و مهندس و كالبد شناس و رياضي‌دان است. بر روي هم در عصر او – عصر رونسانس اروپا – هنر از تخيل علمي سرشار است. در اعصار بعد نيز وضع كمابيش برهمين منوال است.دانشند و هنرمند، هر دو در جامعه به سر مي‌برند و موافق مقتضيات آن، جهت يابي مي كنند: نيازهاي زمان خود را در مي‌يابند و سپس هر يك در حوزة خود، درصدد كشف وسيلة رفع آن نيازمندي ها بر مي‌آيند. دانشمند و هنرمند، هر دوبر ميراث فرهنگي جامعه خود و احياناً جامعه‌هاي ديگر تكيه دارند. اين ميراث شامل سنن علمي و هنري و فلسفي و ديني و فني و جز اين هاست. هر دو مي‌كوشند كه به مدد اين ميراث، راهي به منظور خود بگشايند.همة عناصر سنن در اختيار دانشمند و هنرمندند. ولي هريك به بعضي از آن عناصر حاجت و نظر دارند. مثلاً دانشمند مي‌تواند بر عناصر ديني و هنري سنن تأكيد نورزد، و هنرمند قادر است كه عناصر علمي سنن را مورد تأكيد قرار ندهد. بر روي هم، بيشتر عناصري كه مورد نظر هنرمند قرار مي گيرد، مربوط به زندگي عمومي هستند، ولي دانشمند بر عناصر تخصصي تكيه مي‌كند. بر اثر برخوردهايي كه دانشمند و هنرمند با ميراث فرهنگي مي‌يابند، گشايشي دست مي‌دهد، راهي براي حصول مقصود آنان پيدا مي شود، انديشه‌اي در ذهن آنان طلوع مي كند.با آنكه كار دانشمند از لحاظ كلي به كار هنرمند مي‌ماند، انديشه هريك در قالب هايي خاص مي ريزد. دانشمند در قالب‌مفهوم مي انديشد، و هنرمند به وساطت نگار يا تصوير ذهني فكر مي‌كند – و اين مهم‌ترين تفاوت آن دو به شمار مي‌رود. اين تفاوت به تفاوت‌هاي ديگري منجر مي‌شود. مفهوم، انديشه‌اي فشرده است مشتمل بر وجوه مشترك افراد يك نمود، و از اين رو كلي است. تصوير انديشه اي ساده است مشتمل بر يك فرد معين، و از اين رو جزئي است. مفهوم انتزاعي و خشك است و تصوير حسي و عاطفي است. مفهوم همواره كلي است و شامل افراد جزئي. تصوير هميشه جزئي است و مايه و زمينه مفهوم كلي….هنرمند و دانشمند هر دو براي بيان انديشه خود – تصوير جزئي و مفهوم كلي – از شيوه ها و وسايل صوري‌اي كه در اختيار آنان هستند، سود مي‌جويند. از ميان شيوه ها و وسايل پييشين جامعة خود، برخي را مناسب مي يابند و موافق منظور خود، آن‌ها را دگرگون مي‌كنند وبه اين ترتيب، شيوه ها و وسايل تازه‌اي بر مواريث گذشتگان مي‌افزايند.دانشمند و هنرمند مي‌كوشند تا با شيوه‌ها و وسايلي كه فراهم مي‌آورند، انديشة خود را با روشن ترين و رساترين صورت نمايش دهند. دانشمند بزرگ طوري مفهوم كلي خود را طرح مي‌كند كه شامل همة موارد جزئي شود، و هنرمند بزرگ تصوير جزئي خود را چنان مي‌پرورد كه نمايندة تام و تمام همة امثال آن باشد. شناخت دانشمند شناخت منطقي است. از اين رو بيان اوهم منطقي است – انتزاعي است، تبييني ا ست. شناخت هنرمند شناختي حسي است. از اين رو بيان او هم حسي است – مردم پسند است، تشريحي است.

 مقدمة دوم  

روش هاي شناخت[2]علوم به تناسب گونه گوني نمودهاي هستي، به دسته‌هايي تقسيم شده اند. اگر علوم رياضي را زمينه يا بنياد علوم ديگر بشماريم، طبقه بندي علوم چنين خواهد شد:

الف. علوم فيزيكي(hysical sciences) يا علوم مادة بي جان . از اين جمله اند زيست شناسي و شيمي شناسي و زمين شناسي و اختر شناسي.

ب علوم زيستي (biological sciences) يا علوم مادة جان دار. از اين جمله‌اند زيست شناسي وتن كارشناسي (فيزيولوژي) و گياه‌شناسي و جانورشناسي.

پ. علوم اجتماعي ( social sciences) يا علوم انساني. از اين جمله اند تاريخ شناسي و اقتصاد شناسي و روان‌شناسي و جامعه‌شناسي.

دستة اول در پي قوانين حركات گوناگون مادة بي جان است، دستة دوم جوياي قوانين حركات متنوع مادة جان دار است، و دستة سوم قوانين حركات بخشي از مادة جان دار را كه انسان نام دارد و همواره به صورت اجتماعي زيست مي‌كند، مي‌جويد.

اين هر سه دسته از آن جا كه به جلوه‌هاي واقعيتي يگانه ناظرند، با يكديگر ارتباط دارند، و از آن جا كه علم هستند، با متودولوژي (methodology) كمابيش يكساني هستي را مي كاوند.

واژة متودولوژي كه مفهوم لغوي آن روش‌شناسي است، به دو معني به كار مي‌رود:

اول: بررسي روش (method) هاي تحقيق علمي.

دوم: مجموع روش هاي هر علم.  متودولوژي در معني اول، وسيله‌اي است كه محقق را از گمراهي و كج انديشي باز مي‌دارد و او را در رسيدن به حقيقت، ياري مي‌كند. از اين رو متودولوژي شاخه‌اي از منطبق يعني فن درست انديشيدن محسوب مي‌شود. متودلوژي در معني دوم شامل تعدادي روش است.  مجموع فعاليت هايي كه رسيدن به مقصدي را ميسر مي‌گرداند، روش نام مي گيرد . در اين صورت روش علمي مجموع فعاليت هايي است كه محقق را به علم يعني قوانين واقعيت رهبري مي‌كند. روش‌هاي علمي مانند خود علوم متعددند، و هر روشي تا اندازه اي به كشف قوانين علمي مدد مي‌دهد. محقق در هر موردي مناسب ترين روش را برمي‌گزيند. مناسب ترين روش آن است كه دقيق تر از روش هاي ديگر، قوانين واقعيت را عرضه مي دارد. با اين همه، تمام روش‌هاي علمي از يك جهت به يك ديگر مي مانند: همه بر تجربه استوارند. تجربه آغاز و انجام كار علمي و زمينة روش‌هاي علمي است. چون زمينة هر تجربه اي يك سلسله اعمال و احكام ذهني است، افكار يا به لفظ ديگر، فلسفة محقق نيز در كار او مؤثر است. به اين معني كه محقق با فلسفة شخصي خود به موادي كه از تجربه مي‌گيرد، نظام و شكل و معني مي دهد. كار محقق وقتي نتيجه بخش خواهد بود كه نه تنها به تجربه هاي وسيع دست زند، بلكه افكار يا فلسفة خصوصي او نيز صحيح يعني مبتني بر اصول علمي باشد. روش درست از آن محققي است كه بر تجربه‌هايي وسيع و فلسفه اي علمي دست داشته باشد.

الف. مراحل تحقيق علمي   روش‌هاي علمي متضمن اعمال يا مراحل متعددي هستند. بر روي هم مي‌توان مراحلي را كه محقق از آغاز كار تا كشف واقعيت مي پيمايد، چنين دانست:

1- تشخيص مسئله. 2- تجربة ابتدائي. 3- طرح گمانه يا فرضيه. 4- تجربة وسيع براي وارسي گمانه. 5- كشف قانون. 6- تنظيم نگرش يا نظريه.

1- تشخيص مسئله: محقق در آغاز كار با مسئله‌اي مواجه مي‌شود و حدود آن را تعيين مي كند.

2- تجربة ابتدائي: محقق براي حل مسئله، دست به تجربه (experience) مي‌زند يا به مطالعة تجربه‌هايي كه از ديگران براي او مانده‌اند، مي‌پردازد. تجربه مجموع مداخلات انسان است در واقعيت.

3- طرح گمانه يا فرضيه: بر اثر مطالعه‌ها يا تجربه‌هاي مقدماتي، نمودهايي مورد توجه محقق قرار مي‌گيرند. ولي اين نمودها با يكديگر ارتباطي ندارند، و راه حل مسأله را به دست نمي‌دهند. از اين رو محقق به نيروي خيال سنجيدة خود،به طور موقت آن ها را به يكديگر مي‌پيوندد وبه آن ها نظام مي‌بخشد. در نتيجه، راه حلي موقت به دست مي‌آيد. اين راه حل يا تبيين موقت مسئلة گمانه يا فرضيه (hypothesis) خوانده مي شود

4- تجربة وسيع براي وارسي گمانه: گمانه‌اي كه تجربه در پي نداشته باشد، پوچ و بي‌ارزش است، همچنان كه تجربة بدون گمانه فاقد ارتباط ومعني و نتيجه است. از اين رو محقق كه در ابتدا براي هدايت تجارب خود، از خيال خود سود مي‌جويد، در اين مرحله به قصد تشخيص صحت يا سقم گمانه خود، آن را با تجربه‌هاي وسيعي مورد سنجش قرار مي‌دهد.

تجربه شامل فعاليت هاي گوناگوني مانند مشاهده ، آزمايش، تجزيه، تركيب، اندازه گيري، تعريف، آمارگيري، مقايسه و طبقه‌بندي است.

مشاهده (observation) ادراك دقيق نمودهاست با حواس و ابزارهاي علمي. مشاهده يا فعال است يا منفعل. مشاهدة منفعل يا ساده معاينة نمودهاست در شرايط وجودي آن ها با حداقل مداخله. مشاهدة فعال يا مشاهدة آزمايشي معاينة نمودهاست در شرايطي مصنوعي كه به وسيلة محقق فراهم مي‌آيند. در هر علمي براي مشاهدة فعال، شيوه‌هاي مخصوص وجود دارند.

آزمايش (experimentation) نوعي تجربه است كه با دقت تمام صورت مي‌گيرد تا دقايق نمودها را آشكار گرداند.

تجزيه تحويل يك نمود است به عناصر سازندة آن.  تركيب ساختن يك نمود است از عناصر آن.

اندازه گيري تعيين درجه تغيير نمودهاست. برخي از دانشمندان شيوه‌هايي براي سنجش و ثبت تغييرات

نمودها ابتكار كرده اند. از اين قبيل اند فرن سيس بي كن و استوارت ميل.

تعريف جمع آوردن مشخصات اساسي يك نمود است در يك جمله به طوري كه آن جمله شامل تمام افراد مورد

تعريف باشد و از شمول بر افراد ديگر ممانعت كند.

آمارگيري صورت دقيق شمارش متعارف و مقدمه طبقه بندي است. محقق از مشاهدة عدة زيادي نمود و ثبت موارد مثبت و منفي و تنوع نتايج و استثناها، روابط ميان نمودها برقرار مي‌كند و به لفظ ديگر، آمار مي‌گيرد. آمارگيري وقتي لزوم مي‌يابد كه نتوان نمودها را به حد كفايت تجزيه كرد و در شرايط متفاوت مورد مطالعه قرار داد. بنابراين، محقق در مواردي كه بتواند نمودي را با وسايل ديگر كشف كند، به آمارگيري متوسل نمي شود. مثلاً سابقاً كه علم نجوم پيشرفت كافي نكرده بود، براي پيش بيني خسوف و كسوف، ناگزير از گرفتن آمار خسوف و كسوف و نگاهداري جدول‌هاي مخصوصي بودند. ولي امروز كه قوانين خسوف و كسوف به دست آمده‌اند، ديگر كسي به گرفتن آمار خسوف و كسوف نمي‌پردازد.

مقايسه برابر نهادن نمودهاست. مقايسه وابسته تجزيه است. تجزيه نمودها مغايرت‌ها و شباهت‌هاي آن‌ها را معلوم مي‌كند و مقايسه را ميسر مي گرداند. مقايسه همچنان كه نتيجة تجزيه است، به‌نوبة خود منجر به تجزيه‌هاي جديد و دقيق‌تري مي شود. شباهت و يا مغايرت نمودها درجاتي دارد. اگر شباهت نمودها زياد باشد، تعميم نمودها و طبقه بندي آنها امكان مي‌يابد.

طبقه بندي مبتني بر تعريف و مقايسه و متضمن تقسيم نمودهاست به دسته‌هاي متفاوت، به طوري كه نمودهاي هر دسته با يك ديگر متشابه و از نمودهاي ساير دسته‌ها متغاير باشند. طبقه‌بندي وقتي ميسر مي‌شود كه نمودها سخت به يك ديگر بماند، و بتوان آن‌ها ار افراد يك طبقه يا يك مورد كلي شمرد.  5- كشف قانون: آخرين مرحلة شناخت علمي كشف قانون (law) است. اگر گمانه با تجربه تأييد شود به صورت قانون علمي درمي‌آيد. قانون علمي بيان روابط و وجوه كلي واقعيت است و آزمايش‌هاي گذشته را به صورتي فشرده عرضه مي‌دارد و در نتيجه، انسان را در پيش‌بيني حوادث آينده و كشف قوانين ديگر واقعيت رهبري مي‌كند.

6.تنظيم نگرش يا نظريه: نظريه يا نگرش (theory) از تعميم چند قانون علمي حاصل مي شود. اگر بتوان چند قانون علمي را به يكديگر مربوط كرد و تعميم داد، نگرش فراهم مي‌شود و عدة زيادي از نمودهاي متفاوت را تبيين مي‌كند، هرنگرشي در ميان نمودهاي گوناگون هستي نظمي برقرار مي‌كند، در كثرت وحدت مي‌يابد، و راه علم و عمل را روشن مي‌گرداند. علم اگر فاقد نگرش باشد، چيزي جز گزارش هايي از نمودهاي نامرتبط يا مجزا نخواهد بود و ارزش نظري و عملي قابلي نخواهد داشت.

الف. مراحل تحقيق علمي[3] ب.روش هاي خاص علوم اجتماعي  اشاره شد كه تحقيق علمي مشتمل است بر شش مرحله يا فعاليت – تشخيص مسأله، تجربيات مقدماتي، گمانه‌سازي، تجربه وسيع، كشف قانون و وضع نگرش. همه علم‌ها در اين شش مرحله يا فعاليت شريك اند. ولي روش‌هاي آن ها مخصوصاً در مرحلة تجربه كاملاً يكسان نيستند. بر روي هم تجربه در علوم گوناگون به دو صورت در مي‌آيد: برخي از علوم مانند فيزيك‌شناسي و شيمي‌شناسي سخت بر آزمايش تكيه مي‌كنند، و بعضي مانند زمين‌شناسي و تاريخ‌شناسي مشاهده را مورد تأكيــد قرار مي‌دهـــند. بنابراين در مرحلـــة تجربه دوگونه روش به وجود مي‌آيــــــــــند:

روش‌هـــاي آزمـايشـــي (exprimental methods) روش‌هاي مشاهده‌اي (observational methods)

1- روش‌هاي آزمايشي: اين روش‌ها اساساً به علوم فيزيكي و زيستي تعلق دارند و از اين رو از بحث كنوني ما خارج اند.

2- روش هاي مشاهده اي: اين روش‌ها اصلا از آن علوم اجتماعي هستند و به دو بخش اصلي منقسم مي شوند:

اول. روش هــاي توصيفــــــي (descriptive methods).  دوم. روش هـــاي سنـــــــدي (documentary methods).

روش هاي توصيفي شامل فعاليت‌هايي هستند كه براي مشاهدة مستقيم نمودها صورت مي‌گيرند، و روش‌هاي سندي شامل فعاليت‌هايي هستند كه براي مشاهدة غير مستقيم نمودها به عمل مي‌آيند.

علوم اجتماعي بيش تر با روش‌هاي مشاهده‌اي به تحقيق دست مي‌زنند، ولي برخي از آن‌ها مانند روان‌شناسي و مردم‌شناسي از روش‌هاي آزمايشي نيز سخت سود مي‌جويند. برخي از علوم اجتماعي چون تاريخ شناسي معمولاً با روش‌هاي سندي يعني مشاهدة غير مستقيم به تحقيق مي‌پردازند، و بعضي چون جامعه‌شناسي بيش‌تر با روش‌هاي تشريحي يعني مشاهدة مستقيم تحقيق مي‌كنند.روش‌هاي توصيفي: روشي كه براي مشاهدة مستقيم نمودهاي اجتماعي به كار مي‌رود، مبتني بر چند نوع وسيله و شيوه  (technique)  است.

وسيله: وسيله‌هاي مشاهدة مستقيم نمودهاي اجتماعي بسيار متعددند. مصاحبه (interview) و پرسش‌نامه(questionnaire)  و نمونه گيري (sampling) و اسناد خصوصي و ابزارهاي سنجش علمي از آن جمله اند. مصاحبه ملاقاتي است سنجيده كه بين محقق و فرد يا افراد مورد نظر او صورت مي‌گيرد و معمولاً محقق را بخوبي با وضع افراد و يا فرد مطلوب آشنا مي‌كند. پرسش‌نامه برگي است شامل پرسش‌هايي سنجيده كه دربارة مسئلة مورد تحقيق فراهم آمده اند. محقق پرسش نامه را نزد فرد يا افرادي كه مورد نظر او هستند، مي‌فرستد، و از پاسخ‌هاي آنان به وضع مسألة مورد تحقيق حكم مي‌كند. نمونه گيري وسيله‌اي است كه باعث تسهيل تحقيق مي شود، به اين معني كه محقق به جاي بررسي همة مصاديق مسئلة مورد نظر خود، برخي از آنها را كه نمونة بقيه به شمار مي‌آيند، برمي‌گزيند و به محتواي آن‌ها مي‌پردازد. اسناد خصوصي با آنكه جزو وسايل تحقيق سندي هستند، در روش تحقيق توصيفي نيز بكار مي‌آيند، زيرا محقق با مطالعه نامه ها و سرگذشت فرد يا افرادي كه مورد مشاهدة او قرار گرفته اند، بصيرتي ژرف تر مي‌يابد. وسايل سنجش علمي ابزارهايي هستند كه محقق گاهي براي اندازه گيري مختصات و واكنش‌هاي فرد يا افراد مورد تحقيق خود استعمال مي‌كند.

-وسيله  -شيوه: روش مشاهده مستقيم شامل دو شيوه اصلي است. يكي شيوه‌اي است كه موجب تشريح كلي وضع موجود نمودي وسيع مي‌شود. اين شيوه كه وجه كمي نمودها را مورد تأكيد قرار مي‌دهد، انواع سرشماري را در برمي‌گيرد. پيمايش يا زمينه يابي (survey) يا وضع پژوهي يا مطالعة وضع (status study) يا مطالعة توصيفي  (descriptive study)  نام هايي هستند كه به وجوه كمابيش متفاوت اين شيوه داده شده اند. وسيله هاي اصلي اين شيوه پرسش نامه و نمونه‌گيري هستند. تكنيك ديگر شيوه‌اي است كه موجب توصيف دقيق جريان گذشته و حال نمودي معين مي‌شود. اين شيوه كه بر جنبة كيفي نمودها تأكيد مي‌ورزد، به منزلة نوعي زندگي نامه(بيوگرافي) است.

ســــرگذشت‌پژوهـــــي(case study)  يا سرگذشت كاوي (caseanalysis) يا سرگذشت پژوهي تاريخي (case history)  تكويني (genetic study) نام هايي هستند كه به وجوه كمابيش متفاوت اين شيوه داده شده اند. اگر اين گونه بررسي در مورد حالات رواني انسان صورت گيرد، آن را روان نگار (psychograph) مي‌خوانند. وسيله‌هاي اصلي اين شيوه مصاحبه و اسناد خصوصي و وسايل سنجش علمي هستند.

روش هاي سندي:  روشي كه براي مشاهدة غيرمستقيم نمودهاي اجتماعي به كار مي‌رود، مبتني بر چند نوع وسيله و شيوه است.

وسيله: وسيله‌هاي مشاهدة غيرمستقيم نمودهاي اجتماعي بسيار متعددند. از اين گونه اند كالاهاي كهن، ساختمان هاي باستاني، افسانه‌ها و ترانه‌ها و امثال و آيين هاي قومي و مخصوصاً كتاب‌ها و نامه‌ها و ساير اسناد.

شيوه:روش هاي مشاهدة غيرمستقيم نمودهاي اجتماعي متضمن شيوه‌هاي گوناگوني است براي تدارك اسناد لازم و كافي و سنجش اصالت و صحت آن ها و معني كردن و تفسير آن‌ها. اين شيوه‌ها محقق را بر آن مي‌دارند كه مسموعات و شايعات را ناديده گيرد، اسناد متعدد را جست و جو كند، از روي چگونگي خط و جنس كاغذ و تاريخ و امضاء و سبك و مطالب سند به درجه صحت آن پي برد، هر سندي را در پرتو تمدن عصر و جامعه‌اي كه خاستگاه آن است، معني كند، دقت و صداقت و فهم نويسندة سند را بسنجد، و اسناد را با يكديگر مقايسه كند و كمابيش به واقعيت‌هاي گذشته برسد.

+ نوشته شده در  یکشنبه چهارم دی 1390ساعت 19:20  توسط مهدی  | 

آدمهای موفق

آدم های موفق:

1) فرصت هايي را مي بينند و پيدا مي کنند که ديگران آنها را نمي بينند.
2) از مشکلات درس مي گيرند، در حالي که ديگران فقط مشکلات را مي بينند.
3) روي راه حل ها تمرکز مي کنند.
4) هوشيارانه و روشمندانه موفقيت شان را مي سازند، در زماني که ديگران آرزو مي کنند موفقيت به سراغ شان آيد.
5) مثل بقيه ترس هايي دارند ولي اجازه نمي دهند ترس آنها را کنترل و محدود کند.
6) سوالات درستي از خود مي پرسند. سوال هايي که آنها را در مسير مثبت ذهني و روحي قرار مي دهد.
7) به ندرت از چيزي شکايت مي کنند و انرژي شان را به خاطر آن از دست نمي دهند. همه چيزي که شکايت کردن باعث آن است فقط قرار دادن فرد در مسير منفي بافي و بي ثمر بودن است.
8) سرزنش نمي کنند (واقعا فايده اش چيست؟) آنها مسووليت کارهايشان و نتايج کارهايشان را تماما به عهده مي گيرند.
9) وقتي ناچارند از ظرفيتي بيش از حد ظرفيت شان استفاده کنند هميشه راهي را براي بالا بردن ظرفيت شان پيدا مي کنند و بيشتر از ظرفيت شان از خود توقع دارند. آنها از آنچه دارند به نحو کارآمدتري استفاده مي کنند.
10) هميشه مشغول، فعال و سازنده هستند. هنگامي که اغلب افراد در حال استراحت هستند آنها برنامه ريزي مي کنند و فکر مي کنند تا وقتي که کارشان را انجام مي دهند استرس کمتري داشته باشند.
11) خودشان را با افرادي که با آنها هم فکر هستند متحد مي کنند. آنها اهميت و ارزش قسمتي از يک گروه بودن را مي دانند.
12) بلندپرواز هستند و دوست دارند حيرت انگيز باشند. آنها هوشيارانه انتخاب مي کنند تا بهترين نوع زندگي را داشته باشند و نمي گذارند زندگي شان اتوماتيک وار سپري شود.
13) به وضوح و دقيقا مي دانند که چه چيزي در زندگي مي خواهند و چه نمي خواهند. آنها بهترين واقعيت را دقيقا براي خودشان مجسم و طراحي مي کنند به جاي اينکه صرفا تماشاگر زندگي باشند.
14) بيشتر از آنکه تقليد کنند، نوآوري مي کنند.
15) در انجام کارهايشان امروز و فردا نمي کنند و زندگي شان را در انتظار رسيدن بهترين زمان براي انجام کاري از دست نمي دهند.
16) آنها دانش آموزان مدرسه زندگي هستند و همواره براي يادگيري روي خودشان کار مي کنند. آنها از راه هاي مختلفي مثل تحصيلات آموزشگاهي، ديدن و شنيدن، پرسيدن، خواندن و تجربه کردن ياد مي گيرند.
17) هميشه نيمه پر ليوان را مي بينند و توانايي پيدا کردن راه درست را دارند.
18) دقيقا مي دانند که چه کاري بايد انجام دهند و زندگي شان را با از شاخه اي به شاخه اي ديگر پريدن از دست نمي دهند.
19) ريسک هاي حساب شده اي انجام مي دهند؛ ريسک هاي مالي، احساسي و شغلي.
20) با مشکلات و چالش هايي که برايشان پيش مي آيد سريع و تاثيرگذار روبه رو مي شوند و هيچ وقت در مقابل مشکلات سرشان را زير برف نمي کنند. با چالش ها روبه رو مي شوند و از آنها براي پيشرفت خودشان بهره مي برند.
21) منتظر قسمت و سرنوشت و شانس نمي مانند تا آينده شان را رقم بزند. آنها بر اين باورند که با تعهد و تلاش و فعاليت، بهترين زندگي را براي خودشان مي سازند.
22) وقتي بيشتر مردم کاري نمي کنند؛ آنها مشغول فعاليت هستند. آنها قبل از اينکه مجبور به کاري بشوند، عمل مي کنند.
23) بيشتر از افراد معمولي روي احساسات شان کنترل دارند. آنها همان احساساتي را دارند که ما داريم ولي هيچ گاه برده احساسات شان نمي شوند.
24) ارتباط گره هاي خوبي هستند و روي رابطه ها کار مي کنند.
25) براي زندگي شان برنامه دارند و سعي مي کنند برنامه شان را عملي کنند. زندگي آنها از کارهاي برنامه ريزي نشده و نتايج اتفاقي عاري است.
26) در زماني که بيشتر مردم به هر قيمتي مي خواهند از رنج کشيدن و بودن در شرايط سخت اجتناب کنند، افراد موفق قدر و ارزش کار کردن و بودن در شرايط سخت را مي فهمند.
27) ارزش هاي زندگي شان معلوم است و زندگي شان را روي همان ارزش ها بنا مي کنند.
28) تعادل دارند. وقتي از لحاظ مالي موفق هستند، مي دانند که پول و موفقيت مترادف نيستند. آنها مي دانند افرادي که فقط از نظر مالي در سطح مطلوبي قرار دارند، موفق نيستند. اين در حالي است که خيلي ها خيال مي کنند پول همان موفقيت است. ولي آنها دريافته اند که پول هم مثل بقيه چيزها يک وسيله است براي دستيابي به موفقيت.
29) اهميت کنترل داشتن روي خود را درک کرده اند. آنها قوي هستند و از اينکه راهي را مي روند که کمتر کسي مي تواند برود، شاد مي شوند.
30) از خودشان مطمئن هستند و به احساسات ناشي از اينکه کجا زندگي مي کنند و چه دارند و چه طور به نظر مي رسند، توجهي ندارند.
31) دست و دل باز و مهربان هستند و از اينکه به ديگران کمک مي کنند تا به خواسته هايشان برسند خوشحال مي شوند.
32) متواضع هستند و اشتباهات شان را با خوشحالي مي پذيرند و به راحتي عذرخواهي مي کنند. آنها از توانايي هايشان خاطر جمع هستند ولي به آن مغرور نمي شوند. آنها خوشحال مي شوند که از ديگران بياموزند و از اينکه به ديگران کمک مي کنند تا خوب به نظر برسند بيشتر از کسب افتخارات شخصي شان لذت مي برند.
33) انعطاف پذير هستند و تغيير را غنيمت مي شمارند. وقتي وضعيتي پيش مي آيد که عادت ها و آسايش روزمره شان را بر هم مي زند از آن استقبال مي کنند و با آغوش باز وضعيت جديد و ناشناس را مي پذيرند.
34) هميشه سلامت جسماني خود شان را در وضعيت مطلوبي نگه مي دارند و مي دانند که بدنشان خانه اي است که در آن زندگي مي کنند و به همين خاطر، سلامت جسماني براي آنها خيلي مهم است.
35) موتور بزرگ و پرقدرتي دارند. سخت کار مي کنند و تنبلي نمي کنند.
36) هميشه منتظر بازتاب کارهايشان هستند.
37) با افراد بدذات و غيرموجه نشست و برخاست نمي کنند.
38) وقتشان و انرژيشان را روي وضعيت هايي که از کنترلشان خارج است صرف نمي کنند.
39) کليد خاموش روشن دارند. مي دانند چگونه استراحت کنند و ريلکس شوند. از زندگي شان لذت مي برند و سرگرم مي شوند.
40) آموخته هايشان را تمرين مي کنند. درباره تئوري هاي عجيب و غريب خيالبافي نمي کنند بلکه واقع بينانه زندگي مي کنند.

اکنون به یک نمونه توجه فرمایید:

پدر: دوست دارم با دختري به انتخاب من ازدواج كني
پسر: نه من دوست دارم همسرم را خودم انتخاب كنم
پدر: اما دختر مورد نظر من، دختر بيل گيتس است
پسر: آهان اگر اينطور است، قبول است


پدر به ديدار بيل گيتس مي رود
پدر: براي دخترت شوهري سراغ دارم
بيل گيتس: اما براي دختر من هنوز خيلي زود است كه ازدواج كند
پدر: اما اين مرد جوان قائم مقام مديرعامل بانك جهاني است
بيل گيتس: اوه، كه اينطور! در اين صورت قبول است


پدر به ديدار مديرعامل بانك جهاني مي رود
پدر: مرد جواني براي سمت قائم مقام مديرعامل سراغ دارم
مديرعامل: اما من به اندازه كافي معاون دارم!
پدر:اما اين مرد جوان داماد بيل گيتس است!
مديرعامل: اوه، اگر اينطور است، باشد
و هدف به اين ترتيب به انجام می رسد.

نتيجه

*حتي اگر چيزي قابل لمس و نقد نداشته باشيد باز هم مي توانيد با سرمایه ی ذهنی و روانی و خلاقیت های نرم افزاری و برنامه ریزی چيزهايي بدست آوريد. اما بايد روش مثبتي برگزید.

فقر اینه که

- 2 تا النگو توی دستت باشه و ۲ تا دندون خراب توی دهنت.

- روژ لبت زودتر از نخ دندونت تموم بشه.

- شامی که امشب جلوی مهمونت میذاری از شام دیشب و فردا شب خانواده ات بهتر باشه.

- بچه ات تا حالا یک هتل ۵ ستاره رو تجربه نکرده باشه و تو هر سال محرم حسینیه راه بندازی.

- ماجرای عروس فخری خانوم و زن صیغه ای پسر وسطیش رو از حفظ باشی اما ماجرای مبارزات بابک خرمدین رو ندونی.

- از بابک و افشین و سیاوش و مولوی و رودکی و خیام چیزی جز اسم ندونی اما ماجراهای آنجلینا جولی و براد پیت و سیر تحولی بریتنی اسپرز رو پیگیری کنی.

- وقتی با زنت می ری بیرون مدام بهش گوشزد کنی که موها و گردنشو بپوشونه، وقتی تنها میری بیرون جلو پای زن یکی دیگه ترمز بزنی و بهش بگی خوشگله.

- وقتی کسی ازت می پرسه در ۳ ماه اخیر چند تا کتاب خوندی برای پاسخ دادن نیازی به شمارش نداشته باشی.

- ۶ بار مکه رفته باشی و هنوز ونیز و برج ایفل رو ندیده باشی.

- فاصله لباس خریدن هات از فاصله مسواک خریدن هات کمتر باشه.

- کلی پول بدی و یک عینک دیور تقلبی بخری اما فلان کتاب معروف رو نمی خری تا فایل پی دی اف ش رو مجانی گیر بیاری.

- حاجی بازاری باشی و پولت از پارو بالا بره اما کفشهات واکس نداشته باشه و بوی عرق زیر بغلت حجره ات رو برداشته باشه.

- توی خیابون آشغال بریزی و از تمیزی خیابونهای اروپا تعریف کنی.

- ۱۵ میلیون پول مبلمان بدی اما غیر از ترکیه و دوبی هیچ کشور خارجی رو ندیده باشی.

- ماشین ۴۰ میلیون تومانی سوار بشی و قوانین رانندگی رو رعایت نکنی.

- به زنت بگی کار نکن ما که احتیاج مالی نداریم.

- بری تو خیابون و شعار بدی که دموکراسی می خوای، تو خونه بچه ات جرات نکنه از ترست بهت بگه که بر حسب اتفاق قاب عکس مورد علاقه ات رو شکسته.

- ورزش نکنی و به جاش برای تناسب اندام از غذا نخوردن و جراحی زیبایی و دارو کمک بگیری.

- تولستوی و داستایوفسکی و احمد کسروی برات چیزی بیش از یک اسم نباشند اما تلویزیون خونه ات صبح تا شب روشن باشه.

- وقتی ازت بپرسن سرگرمی و  هابیهای تو چی هستند بعد از یک مکث طولانی بگی موزیک و تلویزیون.

- در اوقات فراغتت به جای سوزاندن چربی های بدنت بنزین بسوزانی.

- با کامپیوتر کاری جز ایمیل چک کردن و چت کردن و موزیک گوش دادن نداشته باشی.

- کتابخانه خونه ات کوچکتر از یخچالت(یخچال هایت) باشه

و به نظر دوستان بزرگوارم، فقر اینه که:
- بتواني به اوج آرزوها و روياهايت دست پيدا كني اما بزاريش واسه آينده تا افسوسش را بخوري!

-فقر اینکه که کسی رو دوس داشته باشی و نتونی بهش بگی که دوسش داری.
+ نوشته شده در  یکشنبه چهارم دی 1390ساعت 19:9  توسط مهدی  | 

روش پایانامه نویسی

موارد نگارشی و روشی

اول) موارد نگارشی( 4 نمره از 20)دوم) موارد روشی ( 6 نمره از 20)

موارد نگارشی. شامل این نکات زیر اند:

اول) همه ی صفحات  A4باشند. بدون حاشیه گذاری.

دوم) فونت(خط) یکی از این موارد باشد: zar, Lotous, Nazanin .بدون بولد کردنB

سوم) سایز (اندازه خط) 14 و متن جورچین justify باشد. یعنی آخر همه ی خط ها برابر باشند.

چهارم) فاصله ی بین خطوط 5/1 سانتی متر باشد. از راست 3 سانتی متر و از سه طرف دیگر حداکثر 2 سانتی متر باشد. در آن صورت حداکثر در هر صفحه 20 خط جای می گیرد.

پنجم) اول پاراگراف ها، توو رفتگی به اندازه حداکثر 1 سانتی متر رعایت شود. برای این کار نباید اول هر پاراگراف با زدن فاصله، فاصله ایجاد کنید بلکه اول متن را انتخاب کنید و کلیک راست کنید و پاراگراف را بزنید و از نوار Indentation قسمت Special را کلیک کنیدو بعد First line را بزنید و عدد روبروی آن در By را روی یک سانتی متر(نه چیز دیگری) تنظیم فرمایید.

* این توو رفتگی برای جداول (مثلاً در فصل 3 و مخصوصاً 4) لازم نیست. چون آنها را به هم می ریزد.

ششم) شماره ی صفحه را در یکی از این دو مورد بزنید: یا پایین وسط یا بالا گوشه چپ.

هفتم) کل مطالب و متن تحقیق تان را شماره گذاری کنید. مثلاً

1- چهارچوب نظری   1-1- نظریه ی تبادل   1-2- نظریه ی کنش متقابل... الخ

*برای هر فصل از اول آن فصل شماره گذاری کنید.

* رعایت این موارد سبب می شود،تحقیقات و پایان نامه هایی استاندارد و مرتب و زیبا داشته باشیم. کمی زحمت دارد اما به، به یادگارگذاشتن اثری ارزشمند از خودتان می ارزد. از مهارت افرادی که به نرم افزار Word مسلط اند نیز کمک بگیرید و در تقدیر و تشکر اسمشان را ذکر کنید. بعد از تائید نهایی، حداقل یک نسخه برای کتاب خانه ی دانشگاه چاپ و صحافی می شود.

* رعایت تمام موارد نگارشی و روشی برای تحقیقات اسنادی هم لازم است. با این تفاوت که فقط فصل بندی و عنوان فصل و محتویات فصول 3 و بعد از آن آنها متناسب با کار خودشان است.(یعنی از اول تا آخر فصل دوم مشترک اند).

دوم) موارد روشی شامل موارد زیر اند:

همه ی فصول در یک فایل Word به ترتیب زیر گرداوری شوند:

الف-صفحه عنوان: شامل مشخصات و آرم دانشگاه و رشته، عنوان، استاد، دانشجو، سال تحصیلی

ب-صفحه بسم الله(اختیاری)

پ-چکیده فارسی: شامل مشخصات کلی تحقیق (عنوان، استاد، دانشجو، دانشگاه، زمان و مکان تحقیق، نام بردن از چهارچوب نظری) در یک بند، روش شناسی (جمعیت آماری و شیوه نمونه گیری و متغیرها یا عوامل) در یک بند، نتایج و یافته ها(نتیجه فرضیه ها و راهکارها و پیشنهادها) در یک بند. در آخر چکیده هم کلیدواژه.(سه تا چهار کلمه ی اصلی تحقیق). کل چکیده = حدود نیم صفحه.

ت-صفحه تقدیر و تشکر. از هرکسی که شما را به نحوی یاری داده است.

ث-صفحه تقدیم. به هر کسی که مایل بودید. این کار علمی با ارزش است و در حکم هدیه است.

ج- فهرست کامل مطالب

چ- فهرست جداول و نمودارها

* تا اول فصل یک، صفحات شماره ی عددی نمی خورند بلکه سعی کنید از حروف الفبای فارسی یا عربی استفاده شود. ا ب پ ت...

ح- مقدمه. مقدمه ای برای کل تحقیقتان بنویسید. در آن لزومی به ذکر منبع و ارائه ی تعاریف نیست. شرح مختصری بدهید از کارتان و طوری زمینه سازی کنید که راحت وارد اصل مطلب شوید. یک صفحه کافی است.

1-فصل اول (کلیات تحقیق) شامل:

1-1- بیان مساله

1-2- اهمیت و ضرورت

1-3- سوالات و اهداف

* اگر موارد دیگری هم اضافه فرمودید مانند فواید نظری و تجربی، تحدید مسئله و... ایرادی ندارد.

2- فصل دوم) ادبیات تحقیق. شامل

1-2-تعریف مفاهیم اساسی تحقیق

2-2- پیشینه نظری و تجربی(داخلی و خارجی حتماً با ذکر منابع نقل شود. دو سه مورد)

3-2- چهارچوب تئوریک

4-2- جمع بندی نظریه ها

5-2- فرضیه ها

* اگر توانستید جدولی تهیه کنید که در آن عنوان نظریه و فرضیه ای که از آن نظریه استخراج کردید را هم بنویسید عالی خواهد بود.(اختیاری)

* در فصل دوم، ذکر منابع ضروری است. ارجاع در متن به شکل (نام خانوادگی، سال انتشار: صفحه)

* در پاورقی تنها معادل انگلیسی اصطلاحات و اسامی یا توضیح برخی اصطلاحات را بنویسید نه منابع و غیره.

3- فصل سوم) روش شناسی تحقیق. شامل

1-3- روش تحقیق

2-3- تکنیک های تحقیق

3-3- ابزارهای اندازه گیری و گرداوری اطلاعات

4-3- تعریف مفهومی و عملیاتی تک تک متغیرهای مستقل و وابسته

5-3- جمعیت آماری

6-3- شیوه ی نمونه گیری

7-3- حجم نمونه

8-3- روش های آماری مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل توصیفی و استنباطی

* اگر بتوانید مدلی هم با فلش و غیره بکشید که سمت راست متغیرهای مستقل و وصل کنید به متغیر وابسته که نشان دهد اینها بر این اثر می گذارند، زیباتر خواهد بود.(اختیاری)

* اگر بتوانید اعتبار و روایی پرسشنامه اتان را هم توضیح دهید که عالی خواهد بود.

4- فصل چهارم) تجزیه و تحلیل. شامل

1-4- آمار توصیفی. جدول و نمودار

* برای جدول و نمودار مربوطه اش، یک توضیح مختصر(حداکثر دو سطر) بنویسید که این جدول گویای چیست؟

* جدول و نمودارها را شماره گذاری کنید. مثلاً

جدول شماره 1-4 ... نمودار شماره 1-4 ...

جدول شماره 2-4 ... نمودار شماره 2-4... الخ

2-4- آمار استنباطی. جدول و نمودار.

فرضیه 1 را بنویسید. جدول و نمودار (اگر بود) را بیاورید و بعد توضیح دهید که بالاخره نتیجه چی شد.

فرضیه 2 را بنویسید. جدول و نمودار (اگر بود) را بیاورید و بعد توضیح دهید که بالاخره نتیجه چی شد. الخ

* اعداد و جداول، به زبان فارسی باشند. برای این کار کامپیوترتان را تنظیم کنید.

* از اینکه قمستی از یک جدول در صفحه ای و قسمت دیگرش در صفحه ای دیگر باشد جلوگیری کنید.

5- فصل پنجم) جمع بندی و نتیجه. شامل

1-5- جمع بندی از کل تحقیق و فصول قبلی در حد سه تا چهار صفحه.

2-5- نتیجه گیری شامل بیان منسجم فرضیه ها و دستاوردهایتان

3-5- راهکار و پیشنهادات. شامل چند مورد (به صورت تشریحی، نه در یک خط) که به نظر شما راه حل مشکلات و معضلاتی است که شما طی تحقیق بررسی کرده اید.

* این راهکارها مبتنی و مرتبط با تحقیق شماست. معمولاً برای برنامه ریزی ها(کوتاه مدت، میان مدت یا بلندمدت) و پیشنهاد پیشگیری و غیره است. پس هر نظری پیشنهاد نیست. باید ببینید قابلیت اجرا و کاربرد هم دارد نه نظر کلی.

* اگر مایل بودید و مطلب داشتید می توانید مشکلات و محدودیت های تحقیقتان را هم بنویسد که در طی مراحل کار با چه مشکلاتی مواجه بودید مثلاً مجوز ندادن برای پرسشنامه، همکاری نکردن ارگان ها و ادارات، کمبود بودجه و بالابودن هزینه ها، کمبود منابع و غنی نبودن کتاب خانه و قدیمی بودن آمار و اطلاعات موجود، الخ (اختیاری)

منابع. (شماره نمی زنید) شامل

منابع فارسی و غیرفارسی است.

* به ترتیب حروف الفبای فارسی تنظیم شوند.

* تا جایی که اطلاعات داشتید به این ترتیب هر منبع را تنظیم کنید:

کتاب= نام خانوادگی ، نام ، سال نشر ، عنوان کتاب ، مترجم ، محل انتشار ، جلد

مقاله =نام خانوادگی ، نام ، عنوان مقاله ، عنوان نشریه ، سال ، دوره ، شماره ، صفحه

* سایت ها را هم به صورت کامل بنویسید.

* منابع غیرفارسی را هم به ترتیب فوق و حسب حروف الفبا.

* منابع شما نباید کمتر از ده مورد باشند. خود من در مراحل مختلف کار (مثلاً برای پیشینه و ...) بیش از ده مقاله و کتاب معرفی کرده ام و از طریق ایمیل یا سی دی فرستاده ام. پس حتماً منابعتان را غنی کنید.

پیوست. شامل:

-یک نمونه از پرسشنامه اتان.

-اگر در کارتان از عکس و تصویر هم استفاده کرده اید، ضمیمه فرمایید.

-چکیده انگلیسی. همان چکیده ی فارسی اتان را به انگلیسی برگردانید و در آخرین صفحه بگنجانید.

* منابع بیشتر جهت مطالعه

+ نوشته شده در  یکشنبه چهارم دی 1390ساعت 19:7  توسط مهدی  | 

تاریخی ا..

توسعه اقتصادی اجتماعی ایران 8

 

7-پارادوكس هاي فرهنگي؛ علت عقب ماندگي ايران   يكی از مسايل مهم قابل بررسی درعلل عقب ماندگی ايران در كنار عوامل بسيار خرد و كلان، عينی و ذهنی، تاريخی و عصری، و در نهايت ملی و فراملی، پرداختن به خصايص و تضادهای فرهنگی است كه در طول سده‌های بسيار هم آغوش و همنوای خصايص فرهنگی ديگری مانند فرهنگ اسلامی و مدرن غربی شده و تا امروز نيز يكديگر را باز توليد كرده‌اند. به بيان ديگر جامعه ايران امروز در كشاكش ناهمگونی‌ها و ناسازه يا پارادوكس‌های فرهنگی است كه از يك منظر دارای دو تضاد عمده در بين سه حوزه فرهنگی ايرانی- زرتشتی، اسلامی- عربی و مدرن- غربی بوده است. اين تضادها عبارتند از:

١. اولين تضاد با حمله اعراب به ايران در قرن دهم میلای مقارن بود. اين يورش مرزی و ارضی با داعيه عدالت‌خواهی و ظلم‌ستيزی، پاسخگوی برخی تضادهای ميان مردم و پادشاهان ساسانی و موبدان يا روحانيون زرتشتی بود. از اين حيث نيز در برهه‌هايی مورد استقبال برخی مردم درمانده در حاشيه زيست انسانی- اجتماعی آن روزگار قرار گرفت. ولی با به بردگی كشاندن و به واپس نشاندن ايرانيان از سوی اعراب تازه مسلمان بدوی و اخذ ناگزير جزيه يا عوارض آزادگی و حفظ هويت ايرانيان نا باور به دين و زين اعراب مهاجم، بتدريج به تعبير زنده ياد زرين كوب، به مقاومت منفی روی آوردند و در طول "دو قرن سكوت" به عدم مشاركت، مشاركت منفی و به تعبير امروز نافرمانی مدنی پرداختند. اين اولين فراز رويارويی دوفرهنگ، دو مردم و دوجهان بينی دينی بود. درطول بيش از دوازده سده پس از دو سده محاق و بهت ايرانيان، بتدريج ايرانی با توان بی‌نظير خود در تقليد و درونی سازی هر آنچه كه در جامه بيگانه به تن برازنده است، به همنشينی و هم‌آغوشی‌های تاريخی با اين دين و آيين آن پرداخت. تلفيق آيين‌های اسلامی- عربی و زرتشتی - ايرانی از همان ابتدا در دستور كار مردم هنگ و فرهنگ قرار گرفت و شادمانی ايرانی با عزا و سوگواری اسلامی، اعياد ايرانی با اسلامی، روايت پادشاهی موروثی با حكومت دين پيوند خورد. از همين روست كه زايش مذهب نوينی به نام شيعه از تراوشات و نوآفرينی‌های انديشه و فرهنگ ايرانی است كه در خلجان برای حفظ هويت ملی بود. در طول چهارده قرن تلاش برای همسازی و همنوايی اين دو حوزه ، بخشی از قوای نوزايی و پويايی فرهنگ ايرانی نيز در همين فرايند به هدر رفت.

٢. دومين تضاد نيز از زمانی در ايران تخم كشاكش‌های فكری را در تربت نه چندان حاصل خيز فرهنگ ايرانی نشاند كه در تعامل ميان ايران و اروپا و رويارويی انديشه‌وران اين دو قلمروی تمدنی ، پای ايرانيان به تحصيل و كسب دانش و رامش يا علم و حلم اروپاييان گشوده شد. اولين موج اعزام ايرانيان از دارالفنون ايرانی به دارالعلوم غربی در عصر ناصری و همت روشن انديشان آن عصر از جمله اميركبير آغاز شد. هرز قوای فرهنگ ايرانی در صرف تام و تمام آن برای حفظ زير بنا‌های فرهنگی سنتی خود در تعامل با فرهنگ اسلامی ازيكسو، در كنار ستم ديرين شاهان ايرانی بويژه سر شاخ شدن با جور واستعمار داخلی سلاطين زن‌باره، وطن فروش و فرمانپرست از سوی ديگر، ديگر رمقی برای ايرانی رويارو با فرهنگ غربی ومدرنيزم اروپايی و سرمايه داری در حال رشد آنان باقی نگذارد. برگشت آقازاده‌های ايرانی تحصيلكرده در ممالك فرنگ، نماهای گوناگونی از خود به نمايش گذارد. گروهی با كمترين تغيير و تدبير، به تعبير ملكم‌خان ، مانند شترمرغ‌هايی بودند كه كه از تمام علم و تكنيك غرب، زن بارگی و هرزگی را به ارمغان آورده و مهندسان به كليد سازی وپزشكان به سياست ورزی روی آوردند. گروهی ديگر نيز با تمام همت وغيرت خود به كسب دانش و معرفت اروپايی پرداخته و با نقد ساختارهای كهن نگرش و منش ايرانی، رابطه قدرت و مد نيت و دين و نقش بازدارنده آن در فرايند تحول ايران آغازگر ورود انديشه‌های نوين اروپايی به ايران شدند. اين محصول دردوران بعدی با آغاز عصر مشروطيت واوج گيری جنبش مشروطه خواهی شدت بيشتری بخود گرفت و هرچند بصورت ناقص العلقه و برونزا، در صدد نوزايی و نوگرايی فرهنگی و دينی و سياسی و اجتماعی برآمد. در كنار اين دو گروه بتدريج گروه سومی نيز پديد آمد كه با دفاع از كيان ايرانی يا ايرانی- اسلامی، با ترويج رويارويی با غربزدگی و رد روايت غربی توسعه و تحول، نظريه بازگشت به خويشتن را مطرح ساخت. به هر ترتيب اين سه نيروی برآمده از رويارويی انديشه ايرانی با اروپايی، حوزه نوينی از تضادها و كشمكش‌های فرهنگی و انديشگی را باز گشود كه از ديگر بار قريب جهارده دهه وقت و انرژی ايرانی را بخود مصروف داشته است. طول دوره شاهان پهلوی اول و دوم ، تقابل يا تعامل با مدرنيزم به مهمترين چالش مردم و فرهيختگان و فرسودگان بخش سنت درآمد. اين بار نه تنها انرژی ايرانی صرف مديريت تضاد درعرصه‌های فرهنگ ملی - اسلامی با فرهنگ و فرآورده‌های دانشی و بينشی و فناوری غرب و مدرنيزم شد، بلكه بخشی از نيروی روشن انديشان ايرانی نيز صرف تقابل و پاسخگويی به تضادهای ذاتی ساختار قدرت مطلقه شاهان پهلوی و انديشه نوستيز آنان در قدرت با فراورده‌های سياسی و معرفتی نوگرايی در ايران شد. در اين كشاكش نيروهای مدافع سنت دينی- اسلامی كه روزگار مديدی در مبارزه برای حفظ كيان و كسان خود در بخش دينی بودند، با ازاد سازی نيروی مترقی جامعه و درگيری آنان با ساختار قدرت و حل ناسازه‌های نوگرايی در جامعه، در اولين گسست تاريخی استبداد ديرين ايرانی در سال ٥٧، قدرت را قبضه كرده و به باز آفرينی دوره نخست تضادهای اسلامی با فرهنگ ملی- ايرانی و همچنين با فرهنگی غربی از اهتمام كردند. تكرار طنز گونه تاريخ چنان شد كه همانند دو سده سكوت ايرانيان در مقابل هجوم اعراب به ايران در چهارده قرن پيش، با وقوع انقلاب دينی - اسلامی سال ٥٧، بار ديگر پس از چهارده دهه از اولين رويارويی انديشه ايرانی با فرهنگ نوگرای غربی، به "دو دهه سكوت" روی آورد. آنچه كه در اين ميان می‌تواند حائز اهميت تاريخی باشد شفافيت نيروهای تضاد در اين برهه است. بدين معنا كه اين بار وجه عمده تضاد‌های فرهنگی و اجتماعی از دو شكل پيشين خود دور شده و نمود تازه‌ای يافته است كه عبارتند از:

١. ظهور نيروها و نمايندگان ترفی خواه، سكولار و نوگرای ايرانی با ضرورت پيوند ارگانيگ و سازواره نوانديشی و نوگرايی (مدرنيته و مدرنيزم از دو منظر مادی و غيرمادی و در تقابل با بخش سنتی ايرانی- اسلامی

٢. ظهور و تقويت نيروهای مدافع سنت‌های دينی- اسلامی با ترويج خرافه‌پرستی و موهوم‌گرايی مفرط در تقابل با بخش نوگرای به اصطلاح غربی و ملی- ايرانی

٣. ظهور نيروی سوم پيوند دهنده باورهای دينی با فرآورده‌های ذهنی و عينی نوگرايی تحت نام نو انديشان دينی.

 8- بررسي روند نابرابري اقتصادي منطقه اي و رابطه آن با مراحل رشد و توسعه دراقتصاد ايران[1]

نابرابري اقتصادي منطقه اي از موضوعاتي است كه در فرهنگ اقتصادي مطرح است و هنوز در كشور ما جايگاه آن طرح نشده است . اين موضوع با توجه به امكانات و شرايط موجود در خصوص اقتصاد ايران حائز بررسي و تجزيه و تحليل است و روند نابرابري درامد منطقه اي (بر حسب شاخصهاي مدرن اقتصادي) و رابطه آن با مراحل رشد و توسعه در ايران نيز بايد مورد توجه قرار گيرد. دراين راستا شرايط اقتصادي-اجتماعي در بررسيها و تحليلهاي كمي اقتصادي بايد خاطرنشان گردد. (شاكري، 1382)

نظريات مختلف مثل نظريه نئوكلاسيكها ،پايه صادارات منطقه اي ،عليت تجمعي قطب رشد و بالاخره نظريه موجهاي توسعه از آن جمله اند كه در مورد رابطه نابرابري اقتصادي منطقه اي و مسئله حمل و نقل بطور ضمني اشاره هايي شده است . در مورد هزينه سرانه مناطق شهري و روستائي و ارزشهاي افزوده صنعتي مناطق و سرمايه گذاري جديد و سالانه منطقه اي واشتغال صنعتي و نيز با بكار گيري تكنيك سنجش نابرابري ويليام سن متغيرهاي وابسته مدلهاي مربوط به اين  مراحل رشد و توسعه دراقتصاد ايران محاسبه گردند. چراكه هر كدام از شاخصها روي دو فرم تابعي خطي و درجه دوم متغير زمان T (بعنوان شاخص توسعه ) و نيز روي دو فرم تابعي درجه اول و درجه دوم هزينه سرانه كل مربوط به مناطق شهري و روستائي ،متوسط ارزش افزوده صنعتي مناطق ،متوسط اشتغال صنعتي مناطق و متوسط سرمايه گذاري مناطق تاثيرگذار مي باشد . بروز شوكهاي برون زايي چون افزايش قيمت نفت ،رخداد تحولات ناشي از پيروزي انقلاب اسلامي و پديده جنگ تحميلي از عوامل موثر بر شيب و موثر بر ضريب ثابت قابل ذكرند. (شاكري، 1382)من معتقدم كه رابطه منطقي و معني داري بين نابرابري اقتصاد و منطقه اي و مراحل رشد و توسعه در اقتصادي ايران وجود ندارد. بلكه تغييرات نابرابري مذكور عمدتاً تحت تاثير بروز شوكهاي برون زاي فوق قرار داشته است. متغيرهاي كلان اقتصادي براي سالهاي مختلف بدست آمده از تحقيقات مختلف، بنگاه هاي اقتصادي و...نيز مويد اين است كه اينها نيز با ارائه نامنظم و نوساني به عدم وجود ارتباط منطقي ميان نابرابري فوق و مراحل رشد و توسعه گواهي داده اند.

جلسات هفتم و هشتم   1- اوضاع اقتصادي- اجتماعي دوره ي قاجار  جامعه ایران در دوره قاجاریه علیرغم تمدن و فرهنگ کهنسال دیرین تقریباً یک جامعه قرون وسطایی با تعصبات ملی و مذهبی شدید بر روح و فکر اکثریت قریب به اتفاق این جامعه بود، مردم سخت پای بند آداب و سنت و رسوم ملی و شعائر مذهبی خود بوده و از هر گونه نفوذ و تاثیر شیوه جدید زندگی و تمدن غرب برکنار مانده بودند. عدم تماس با اروپائیان، تنها به دلیل تقویت مذهب و تظاهر شدید به دینداری و تعصب، آنها را از معاشرت با همسایگان مسلمان خود مثل عثمانی نیز دور نگه داشته و آنها را فقط به خاطر پیروی از طریقه سنت، دشمن خویش می­پنداشتند.

2- طبقات اجتماعی     اجتماع دوره قاجاریه را می توان به دو طبقه تقسیم کرد:

2-1- طبقه حاکمه 2-2- طبقه محکوم[2]  2-1-طبقه حاکمه  2-1-1- دولت: که تمام سازمان­ها و تشکیلات در شخص شاه خلاصه می­شد.

2-1-2- روحانیون: که از دیر باز بر قلب و روح مردم حکومت داشتند و برای حفظ و اعتبار و نفوذ خود می­کوشید. گفتنی است همیشه بین این دو گروه حاکم (دولت و روحانیون) یک مبارزه پنهانی و مداوم ولی آرام و بدون تظاهر وجود داشت و عموماً پیروزی نیز با روحانیون بود.

 2-1-3-طبقه مرفه و نزدیکان دربار     طبقه مرفه که جزء طبقه حاکم به حساب می­آمدند و نزدیکان دربار بودند شامل صدراعظم، وزراء و رجال و روحانیون عالی رتبه می­شدند، که از میان خانواده اعیان و اشراف شهرهای مختلف به تهران آمده و یکی از افراد خانواده دارای شغل دولتی بود و سایر افراد خانواده به وسیله او تقاضاهای خود را به عرض دولت می­رساندند. اغلب نیز این افراد بدون در نظر داشتن لیاقت و سن و سال به پست­های مهم منصوب می­شدند و این پست­ها نیز موروثی بود.    القاب مخصوصی نیز برای این طبقه وجود داشت و نشان­های دولتی در دوره قاجاریه از طرف شاه به آنها داده می­شد مثل «صاحب دیوان، مستوفی الممالک، منشی الممالک و... .»    ازدواج در این طبقه نیز میان خودشان بود و ثروتمندان علاوه بر زنان دائمی، زنان موقت نیز داشتند. آنها فرزندان خود را نزد مربیان خصوصی یعنی «دایه و لَلِه» نگهداری می­کردند و بعد از رسیدن به 7-6 سالگی در مکتب خانه­های دایر در منازل خود تعلیم می­دیدند، این مربیان در مواقع سفرها نیز همراه این خانواده­ها بودند. در مکتب­خانه­ها علاوه بر قرآن، نهج­البلاغه، صرف و نحو عربی، کتاب گلستان، ناسخ­التواریح و دیوان شعرای دیگر نیز تدریس می­شد.[3]

2-1-4-روحانیون     در تشکیلات روحانیون دوره قاجار، سرآمدان آنها در زهد و تقوی، الگو و مرجع مردم در امور دنیوی و اخروی بودند و گاهی برای دور شدن از دستگاه و دربار به عتبات مهاجرت می­کردند. در هر شهر، مسجدی متعلق به روحانی خاصی بود که در آن به جز گزاردن نماز، به رفع مشکلات مذهبی مردم و رسیدگی به طلاب، موقوفات و سایر عواید می­پرداخت و درآمد آنها نیز از طریق همین عواید و موقوفات بود. مراجع تقلید، صاحب نفوذ و قدرت معنوی بودند و در تمام شئون مذهبی، سیاسی و اجتماعی دخالت تام داشتند و در جریانات سیاسی و اداری نیز رهبر و پیشوا بودند و نقش شان در بسیاری موارد از جمله قیامها و جنب­ها پر اهمیت و موثر بود. حضور آنها در لغو بسیاری از قراردادها و یا جریان مشروطه بسیار نمایان است. البته دسته­ای دیگر از روحانیون هم بودند که از لحاظ نفوذ و قدرت و اعتبار در دسته پایین­تری بودند که پیش نمازها و وعاظ در مساجد جز  آنان بودند. البته آخوندها و وعاظ بسیاری نیز بودند که سطحی­نگر و آلوده به پاره­ای اوهام و خرافات و تبلیغات واهی و سست می­شدند و گاهی نیز در کنار حکومت به اجرای اوامر آنها می­پرداختند.[4]

2-2-طبقه محکوم      طبقه وسیع و گسترده بعدی که بیش از هشتاد درصد مردم را در بر می­گرفت طبقه عامه مردم از بازرگان، پیشه­ور و صنعتگر تا بقال و قناد و آهنگر و سبزی فروش را در بر می­گرفت.

   استادان و هنرمندان دوره قاجار همچون اسلاف خود با خلق آثار بدیع نظر جهانیان را جلب می­کردند اما به دلیل عدم وجود ذوق هنری و علاقه و اهمیت شاهان قاجار به هنردستی این صنایع پیشرفت چندانی نکرد و همچنین ورود اجناس اروپایی با قیمت نازل توان رقابت را از «صنعت­کاران» ایران گرفت. اوضاع کارگران نیز در کارخانه به دلیل مشکلات عدیده از جمله همان واردات اجناس خارجی با قیمت نازل و تعطیلی کارخانه­ها رو به وخامت می­گذاشت. مثلاً شهر اصفهان که زمانی بزرگ­ترین مرکز صنعت بود بیشتر از شهرهای دیگر دچار فقر گردید و دولتمردان را به چاره جویی و تکاپو واداشت.

   مردم عادی دیگر نیز در شهر به کارگری مشغول بودند و تقریباً همه کاری می­کردند، در شهر به صورت عمله برای گل سازی یا حمل آجر و یا به صورت کارگر در باغها و مزارع فعالیت می­کردند ساعت کار آنها از طلوع آفتاب تا غروب آفتاب بود آنها معمولاً تنبل­وار کار می­کردند و می­بایستی کسی ناظر کارشان باشد. آنها علاوه بر محدودیت در زندگی سیاسی و اجتماعی درگیر و گرفتار عقاید خرافی و جهل و ناآگاهی نیز بودند و درد سرهایی مثل حملات ترکمنان و اقوام مهاجم و شورشهای محلی در شهرها و خشونت ناشی از آن نیز گریبان مردم را می­گرفت.[5]    کشاورزان بیشتر از هر قشری مجبور به پرداخت مالیات بودند. بازرگانان که تنها قشر مرفه در میان مردم بودند برای خود تشکیلات خاصی داشتند و در هر شهری دو سه نفر از بازرگانان معروف، سایر بازرگانان را سرپرستی می­کردند که به طور غیر رسمی و بدون دخالت دولت انتخاب می­شدند.    روسای آنها با دستگاه حکومتی ارتباط داشتند و اغلب کالاهای زیادی را از اروپا وارد می­کردند آنها شال و قالی و قالیچه و خشکبار صادر و در مقابل اشیاء تجملی، بلور و چینی وارد می­کردند تجار به علت رونق داد و ستد در کشور از طبقات ثروتمند محسوب می­شدند حتی گاهی دولت از آنها قرض می­گرفت.[6]

 3- زندگی در شهر     در شهرها گروه بندی بر حسب حرفه و پیشه بود مثل خیاط، قناد، حلبی ساز، آهنگر و... شرایط زندگی شهری دارای جهات مشترک بود یعنی رئیس خانواده به نسبت توانایی، خانه شخصی داشت و مشاغل هم موروثی بود. مثلاً آهنگر پسر خود را از سنین 7 یا 8 سالگی در دکان خویش به کار می­گماشت تا حرفه پدری را فراگیرد و بعد از رسیدن به بلوغ سعی می­کرد دخترانی از همان طبقه و  هم صنف خود را به عقد ازدواج او در آورد.    هر صنف فقط اجناس مربوط به خود را می­فروخت مثلاً عطار هیچ گاه لبنیات نمی­فروخت و بقال از داد و ستد قند و شکر و ادویه که مربوط به صنف عطار بود خودداری می­کرد. علاوه بر مشخص بودن شغل و حرفه، شیوه زندگی آرایش خانه و لباس اصناف و گروه­ها نیز متمایز از هم بود. مثلاً بازرگانان عمامه «شیر شکری با مندیل یا کلاه» بر سر می­گذاشتند اما بقال و عطار عموماً کلاه بر سر می­گذاشتند و لباس آنان غالباً «متقال مشکی» یا سرمه­ای بود و شال پهن به کمر می­بستند و قبای کوتاه بدون چاک می­پوشیدند.( تاجبخش، احمد؛ همان، صفحه 425)

 4- معتقدات مردم   4-1-معتقدات مردم بر اساس تقوی و پرهیزکاری و اجتناب از افعال حرام و رذیله بود که پایه و اساس تعلیم و تربیت عمومی بود و در پرورش و وجدان اخلاقی و حس تعاون و همکاری مردم بسیار موثر بود. قسمتی از این معتقدات بصورت شعائر مذهبی مثل روضه خوانی، تعزیه و تظاهرات حزن انگیز در ایام محرم جلوه می­یافت.

4-2-یک دسته از اعتقادات و باورهای خرافی و اوهام نیز، متاسفانه رنگ مذهب گرفته و در میان مردم به شدت رسوخ یافته بود و کسی را که با آن مخالفت می­کرد مورد لعن و تکفیر قرار می­گرفت. دعا نوشتن روی تخم­مرغ و آویختن طلسم به گردن اطفال از این گونه اعتقادات بود.( شمیم، علی اصغر؛ همان، صفحه 373)

5- برداشت احمد اشرف از تحولات اقتصادي- اجتماعي و سياسي دوره قاجاريه

شهرهاي بزرگ ايران در زمان قاجار به سه قسمت عمده تقسيم مي شد:1-ارگ ،2-مسجد جامع (آدينه)،3-بازارها .اين مناطق به ترتيب محل استقرار علما ،عمال ديواني ،تجار و كسبه و پيشه وران بودند.از نظر مكاني مسجد جامع از يك طرف با بازارها و از طرف ديگر با ساختمانهاي اصلي دولتي در ارتباط بود كه اين ارتباط مكاني( بازارها و مسجد جامع) معنادار و مهم بود. (اشرف،1359) در اروپا گيلد غربي در شهر خودمختار فعاليت مي كردند و در آن نظام ميان صنعت و بازرگاني و كشاورزي جدايي اساسي بود.فئودالها در دژها و پيشه وران و بازرگانان در شهرهابودند و اساسا" بين شهر و روستا جدائي افتاده بود ، ولي در شرق عاملان حكومت و زمينداران جملگي در شهر بودند و محله هاي شهر و اصناف شهري  همراه با اجتماعات روستايي  زیر سلطه حکومت بود پس آزادی و خودمختاری نبود و همین مانع ایجاد تضاد میان شالودهای تولید شهری و روستایی میشد ،تضادی که در غرب از عوامل موثر پیدایش نظام سرمایه داری بود. (اشرف،1359)

موانع تاریخی رشد سرمایه داری نوین صنعتی و مردم سالاری:الف- موانع داخلی :خصوصیات شیوه های تولید شهری - روستایی -ایلی و نظام سیاسی،اجتماعی حاصل از آن.

ب-موانع خارجی:وضعیت نیمه استعماری و تحولات سیاسی و اقتصادی جامعه ی ایرانی در شرایط سلطه ی استعماری.

الف- موانع داخلی رشد سرمایه داری صنعتی:حاکم بودن شرایط دوگانه ای از جمله:

1-خصوصیات نظام سیاسی و اقتصادی در جامعه ی شهری و روابط خاص آن با جامعه ی روستایی با سابقه ی طولانی.

2-تداخل و تزاحم شیوه ی تولید عشایری با شیوه های دیگر تولید و سلطه ی عشایر بر اجتماعات شهری و روستایی.

شیوه ی تولید شهری –روستایی در ایران به گونه ای بود که سبب توسعه نیافتن و تقسیم کار اجتماعی میان کشاورزی،بازرگانی و صنعت می گردید و در نتیجه جامعه را از جداکردن تولید شهری و روستایی بازمیداشت.پیوند اجتماعات شهری و روستایی از نظر سیاسی، اقتصادی،اجتماعی،فرهنگی،دینی که مانع تمایز شهر و روستا و رویارویی ایندو با هم نمیشد،اهمیت شهر را در نظام اجتماعی افزایش داد ولی همین موضوع مانع خودفرمانی اجتماعات شهری میشد و از استقلال بازاریان و مشارکت آنان در حکومت شهر جلوگیری میکرد،زیرا شهر مرکز و پایگاه قدرت سیاسی و روحانی و زیر نظر دولت و حکومت مرکزی بود که فرصت مناسبی برای رشد و توسعه ی انجمنهای مستقل صنفی فراهم نمیاورد و از طرفی این انجمنهای صنفی وسیله ی مناسبی تا سازمان گردآوری مالیات و بیگاری بتواند با پیشه وران شهری به طور دسته جمعی روبه رو شود و به آسانی وظیفه اش را انجام دهد. (اشرف،1359)از موانع اساسی در راه رشد و توسعه ی سرمایه داری نوین صنعتی از درون بازارها میتوان گفت:روستاییان با این شیوه به طور دسته جمعی مورد استثمار واقع شدند  ، مازاد تولیدشان را گردآوری میکردند و در موارد لزوم از آنان بیگاری می کشیدند.هجوم تورانیان از سده پنجم ؛که با استقرار تورانیان جمعیت قبایل و عشایر تورانی و ایرانی جمعا یک چهارم جمعیت کشور شد.تفوق نظامی عشایر و سلطه ی سیاسی  و نظامی بر جامعه ی ایرانی و اجتماعات شهر و روستا باعث شد عشایر در قدرت سیاسی محور باشند ، این ادغام عشایر پر قدرت در نظام سیاسی منجر به توازن میان نهادهای قدرت مرکزی و نیروهای عشایری شد و موانع مضاعفی در راه رشد سیاسی سرمایه داری ملی در شهرها شد ، حتی وقتی سلطه و اقتدار حکومت مرکزی بود،آثار منفی کمی داشت و این باعث ناامنیتی های بازاریان شد زیرا هم زیر بار ناایمنی ناشی از فشار عمال دیوانی در شهرها و هم ناایمنی های ناشی از سلطه ی عشایر بودند. (اشرف،1359)

تزاحم شیوه تولید عشایری به دو صورت بود:1-فعالیت کشاورزی را محدود میکرد و کندی جریان آن به اجتماعات شهری میکشاند.

2-رشد و توسعه ی درون زای سرمایه داری از بطن بازارها را دشوار میساخت.از طرفی تجار با موانعی روبه رو بودند که  عدم پیدایش طبقه ی مقتدر( که  فرمانروای بازار داخلی و بازار پولی کشور و کارگزارصنایع جدیدباشند)را در پی داشت.

ب- موانع خارجی رشد سرمایه داری صنعتی:وضعیت نیمه استعماری و وابستگی اقتصاد سنتی جامعه ی ایرانی به بازار نوپای جهانی در سده سیزدهم هجری قمری باعث سلطه ی اقتصادی همسایگان شمالی و جنوبی(که معطوف به اهداف سیاسی شان بود)شد.علایق قدرتهای استعماری در ایران ابتدا متوجه منافع صرفا سیاسی بود و سپس با پیدایش و گسترش بازار جهانی در اواخر سده ی سیزدهم  هم منافع اقتصادی در کنار منافع سیاسی مورد توجه خاص بود و هم گسترش فعالیت اقتصادی وسیله ای برای تحکیم و تثبیت موقعیت سیاسی در نظر آمد.

در شرایط نیمه استعماری ایران آن زمان، نهاد حکومتی خوب و مناسب برای اداره ی امور داخلی بود ولی کشاکش دو نیروی متخاصم استعماری که آنها مستقیما اداره ی امور کشور را بدست نگرفته آن را همچون حایلی میان خود نگاه داشتند و برای تثبیت نفوذ خویش درآن سرزمین به رقابت پرداختند،که این وضعیت آثار و نتایجی از نظر ماهیت و تحولات اجتماعی در کشور نیمه مستعمره ی ما در پی داشت از جمله:

حمایت از نهادهای کهن حکومتی و حفظ وضع موجود سیاسی

پاشیدگی بازارهای کوچک و غیر قابل انعطاف محلی                رشد تجارت خارجی

تخصص در تولید و صدور مواد خام                                          رکود صنایع دستی

اعتیاد به مصرف مصنوعات غربی                                           برهم خوردن توازن پرداختها

افزایش قرضه های خارجی (اشرف،1359)

سلطه ی قدرتهای استعماری بر موسسات اقتصادی مانند بانکها،گمرکات و بازارهای محلی و همچنین تسلط آنان بر بازرگانان و اصناف به طور کلی وابستگی اقتصادی به قدرتهای دوگانه استعماری در وضعیت نیمه استعماری ، علی رغم مساعد نبودن شرایط داخلی به خاطر انگیزه های خارجی ،بازرگانی بین المللی رشدی شتابان یافت و در نتیجه در همسازی با آن، دگرگونی در تولید کشاورزی و تولید صنعتی و مبادلات تجاری بدست آمد.کشاورزان دستمایه ی اقتصاد سنتی برای ایجاد قدرت لازم برای واردات و مصنوعات غربی بودند و از طرفی بازارها و صنایع غربی به مواد خام تولید بخش کشاورزی نیاز داشتند و باید تولید مواد خام تخصصی میشد تا روابط استعماری توسعه یابد.   در زمینه ی صنایع دستی ، صنایع نساجی در رقابت با نساجی منچستر افول کرد ولی درقالیبافی استثنی وجود دارد که به همت تجار ایرانی و فرنگی رشد کرد و صادراتش به دو علت زیر توسعه یافت:

1- یکی تقاضای فراوان برای آن در بازارهای مغرب زمین

2- دیگری ناتوانی صنایع جدید غربی در تولید قالی و ناتوانی رقابت با تولیدکننده  ایرانی؛لیکن در صنعت قالیبافی امکانات رشد سرمایه داری صنعتی نبود.        تجار ايراني يا بالاستقلال يا نماينده ي تجار و شركتهاي خارجي به واردكردن مصنوعات غربي وصادر كردن مواد خام كشور به بازارهاي جهاني پرداختند. سياست نامناسب گمركي ما كمك به زوال صنايع سنتي و همراه با پيامد وضعيت نيمه استعماري كمك كرد تا توسعه ي صنايع جديد به وجود نيايد.       تاسيس و گسترش بانك شاهنشاهي ايران بانك استقراضي ايران كه با تسلط بر بازار پول كشور همراه بود باعث تحكيم و تثبيت نفوذ استعماري همسايگان شمالي و جنوبي در كشور شد و مانع اساسي  در راه توسعه ي درون زاي بانكداري نوين  از بطن بانكداري سنتي ايجاد شد.

     رقابت روسيه و انگلستان ووضعیت نیمه استعماری باعث شد شبکه ی ارتباطی به جز چند رشته را در حوزه ی نفوذ این دو قدرت احداث شود؛پسرشد اقتصادی کشور در جهت وابستگی اقتصادی و صنعتی به غرب میرفت.(رشد و توسعه ی ناهماهنگ و ناقص)

     عوامل خارجی رشد سرمایه داری را می توان به سه دسته تقسیم کرد:

1- پیدایش و استقرار وضعیت نیمه استعماری 2- وابستگی اقتصاد کشور به بازارهای جهانی 3- خصوصیات اقتصادی تجار ایرانی

      این عوامل به همراه افزایش رشد بازرگانی خارجی دراواخر سده ی سیزدهم و اوایل سده  ی چهاردهمهجری قمری،تجار خارجی را به بازارهای بکر و قابل توسعه ی ایران جلب کرد و تجار ایرانی را که در گذشته در بازارهای محدود محلی فعالیت داشتند به حرکت درآورد و به گسترش فعالیت واداشت .

   خصوصیات اقتصادی تجار ایرانی: 1-گردآوری و صدور مواد خام مورد نیاز بازار خارجی  مثل:تریاک،پنبه،ابریشم،خشکبارومواد غذایی، وارد کردن كالاي صنعتي مثل قماش منچستر‘قند‘شكر‘چاي.2-عدم تخصص در رشته ي خاص از تجارت و يا صادرات و واردات كالا(صرافي در صورت لزوم به تجارت و مبادله ي كالاهاي گوناگون نيز مي پرداخت).  3-تجار ايراني  در صنايع و  تجارت به سرمايه گزاري مي پرداختند‘در زمينه يتجارت با تجار غربي كه در ايران فعال بودند پهلو مي زدند ولي در سرمايه گزاري صنعتي در برابر آنان نقش ناچيزي داشتند.كارخانه در اين دوران تاسيس شد وتنها كارخانه هايي موفق بودند كه به آماده سازي محصولات كشاورزي پرداختند مثل كارخانه هاي پنبه پاك كني‘حال آنكه كارخانه هايي كه با مصنوعات خارجي رقابت داشتند مانندكارخانه ي ريسندگي و بافندگي و قند با شكست روبرو شدند.

4-تجار بزرگ و حتي تجار متوسط آن زمان گرايش شديدي به سرمايه گزاري در املاك مزروعي داشتند پس قسمت قابل ملاحظه اي ازسرمايه  و نيروي آنان به اين سو كشانده مي شد.

5-گروهي از آنان نماينده ي تجاري شركتهاي خارجي و گروهي نيز تحت الحمايه  و حتي تبعه ي همسايگان شمالي و جنوبي بودند.

6-برتري تجار بر عمال ديواني از نظر مالي و گردآوري ثروت زياد براي خود. (اشرف،1359)

از سويي بازار تجارت در ان دوران رونق يافت و ازسوي ديگربا ازهم پاشيدگي امور مالي حكومت و فقرخزانه ي دولت همراه بود‘كه گذشته از عوامل سياسي و اقتصادي ناشي از عوامل مالي ‘و به خصوص كاهش ارزش نقره و كسري موازنه ي پرداختها و نظام نادرست وصول مالياتها و عوارض گمركي  و عدم وصول ماليات بر درآمد از تجار بود.

7-به خاطر وابستگي اقتصادي كشور به بازارجهاني ‘تجار بزرگ به بازرگانان خارجي وابستگي پيدا كردند و چون تخصص در توليد صنعتي و واردات و صادرات كالا‘بانكداري و ملكداري نداشتند فرق بين سرمايه داري وابسته و ملي بسياردشوار شد ولي  در عين اينكه به غرب وابسته بودند‘جنبش اجتماعي سياسي براي ترجيح امتعه ي وطني و تاسيس بانك ملي و كوتاه كردن دست خارجيها از اقتصاد كشور پديد آوردند.

تجار ايراني آشنايي با فرهنگ غربي‘فكر آزادي ‘برقراري حكومت مشروطه و مردمسالاري(دموكراسي بورژوايي)را پذيرا شدند.

خصوصيات تجار بزرگ از نظر سياسي:به خاطر افزايش قدرت مالي و نظارت بر امور كسبه و شبكه هاي گردآوري وتوزيع كالاها قدرت سياسي آنان در بازار فزوني گرفت.بيش از گذشته از استبداد،بي قانوني و دلبخواهي بودن اداره ي امور و نيز ناامنيهاي ناشي از نظام حكومتي رنج مي بردند و با آن خصومت كردند.با همه ي وابستگي به سرمايه داري غربي بسياري از آنان گرايشهاي وطن پرستانه اي داشتند و با استعمار غرب كه مانع رشد سرمايه داري صنعتي و استقلال و قدرت اقتصادي كشور مي شد،خصومت مي ورزيدند.تجاربه خاطر داشتن اين خصوصيات  همراه با روحانيت پيشرو و روشنفكران شهري ، رهبري جنبشهاي بزرگ سياسي ضداستعمار و ضداستبداد را عهده دار شدند كه اين مبارزات دسته جمعي تجار ابتدا در كوشش متشكل آنان براي ايجاد مجلس وكلاي تجار در تهران و شهرهاي بزرگ آغاز  و در جنبش تحريم تنباكو و نهضت مشروطيت متبلور شد در مجلس اول نمايندگان بازاريان،مجتهدان،گروه ميانه روان مشروطه خواه و بيست نفر ترقي خواه و تندرو بودند كه پيشنهاد براي تاسيس بانك ملي و قرضه ي خارجي مطرح شد و  با استقبال بازاريان و ساير طبقات اجتماعي روبرو شد. از جمله مسائل مطرح شده در مجلس اول؛حمايت از سرمايه و مالكيت خصوصي و كسب و كار مردم در برابر تجاوزات عمال ديواني  و استبداد داخلي ،تجاوزات اقتصادي و سياسي استعمار خارجي و حفظ تماميت ارضي كشور،بود.نقش موثر تجار بزرگ همراه با روحانيت پيشرو و جماعت بازاريان كشور،با اين عواملمطرح شده تاكنون در توسعه ي بازرگاني خارجي و رشد اقتصادي كشور بود،اينان جنبشهاي بزرگ سياسي را بر ضداستبداد داخلي و استعمار خارجي برپاداشتند لكن در دو زمينه اساسي زير كه عامل اصلي در توسعه اقتصادي و اجتماعي به شمار مي آيد موفقيتي به دست نياوردند :

1-توسعه ي صنعتي كشور 2-استقرار مردمسالاري يا دموكراسي بورژوايي

ناكامي جماعت تجار به خاطر نيروهايي بود با آنها در تعارض و پيكار بودند يعني استبداد داخلي و استعمار خارجي. بدين ترتيب جنبشهاي ناكام سياسي بازاريان كشوركه در اواخر قاجار به كمال خود رسيده بود با ابعاد تازه اي (كه تحولات حاصله در نظام طبقاتي و گسترش دوگانگي فرهنگي ميان طبقات متجدد وطبقات متقدم پديد آورده بود) در جنبش ملي كردن صنعت نفت و جنبشهاي اوايل دهه ي گذشته و در نهضت كنوني دوباره سربرآورد. توسط غفور شیخی  |


[1] ، تهران، زوار، 1353، صفحه 245- 240

+ نوشته شده در  یکشنبه چهارم دی 1390ساعت 19:5  توسط مهدی  |